Xuất khẩu cà phê Việt trước phép thử 'chuẩn xanh' của EU

Theo lộ trình, EUDR có hiệu lực từ ngày 30/12/2025 đối với doanh nghiệp lớn và vừa, trước khi mở rộng sang doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ từ ngày 30/6/2026. Từ thời điểm đó, mọi lô hàng cà phê xuất khẩu vào EU đều phải kèm theo hồ sơ chứng minh không được trồng trên diện tích đất có hoạt động phá rừng sau tháng 12/2020, đồng thời phải truy xuất được tọa độ địa lý chính xác của từng vùng trồng - yêu cầu tưởng chừng kỹ thuật, nhưng lại đặt ra bài toán mang tính nền tảng đối với cả chuỗi giá trị cà phê Việt Nam.

Hiện có khoảng 85 - 90% diện tích cà phê Việt Nam thuộc về các hộ nông dân nhỏ lẻ

Xuất khẩu lập đỉnh, nhưng rủi ro cũng ở mức cao nhất

Năm 2025 được xem là một năm “vàng” của ngành cà phê Việt Nam. Theo số liệu thống kê, kim ngạch xuất khẩu cà phê cả năm đạt khoảng 8,9 tỷ USD, tăng gần 60% so với năm 2024, với sản lượng xấp xỉ 1,6 triệu tấn. Đây là mức cao nhất từ trước đến nay, phản ánh rõ lợi thế của Việt Nam trong bối cảnh nguồn cung cà phê toàn cầu thắt chặt và giá duy trì ở vùng cao.

Số liệu thống kê mới nhất của Cục Hải quan cho thấy, tính đến ngày 15/2/2026, các doanh nghiệp ở nước ta đã xuất khẩu gần 319.000 tấn cà phê, thu về 1,53 tỷ USD. Theo đó, mặt hàng được ví như “vàng nâu” của Việt Nam tiếp tục giữ vững vị trí top 2 xuất khẩu trong lĩnh vực nông nghiệp.

EU tiếp tục là thị trường trọng điểm, chiếm hơn 40% tổng kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam. Tuy nhiên, chính quy mô thị trường lớn này lại khiến mức độ rủi ro tăng theo cấp số nhân. Chỉ một lô hàng không đáp ứng EUDR cũng đủ để doanh nghiệp bị đình trệ xuất khẩu, thậm chí đánh mất quan hệ với đối tác lâu năm. Nói cách khác, khi xuất khẩu càng lớn, cái giá phải trả cho sự chậm thích ứng càng đắt.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), thách thức lớn nhất của EUDR không nằm ở bản thân quy định, mà nằm ở cấu trúc sản xuất đặc thù của ngành cà phê Việt Nam. Hiện có khoảng 85 - 90% diện tích cà phê thuộc về các hộ nông dân nhỏ lẻ. Mỗi hộ chỉ vài hecta, thậm chí vài sào. Việc yêu cầu truy xuất tọa độ địa lý, lịch sử sử dụng đất và hồ sơ canh tác đầy đủ cho từng lô hàng là bài toán cực kỳ khó nếu không tổ chức lại chuỗi cung ứng.

Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp vẫn đang ở trạng thái chờ đợi, thăm dò, hoặc trông chờ vào sự nới lỏng từ phía EU. Nhưng thực tế cho thấy, EUDR không phải là quy định có thể thương lượng. Thị trường EU sẽ không chấp nhận “quá độ mềm” cho những doanh nghiệp không kịp chuẩn bị.

Cuộc sàng lọc “khốc liệt”

Ở cấp độ doanh nghiệp, EUDR đang tạo ra sức ép kép. Một mặt là chi phí tuân thủ gia tăng nhanh chóng, mặt khác là rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng nếu không kiểm soát được vùng nguyên liệu.

Doanh nghiệp xuất khẩu buộc phải đầu tư đồng bộ

Ông Nguyễn Xuân Lợi, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Đầu tư và Phát triển An Thái cho biết, các đơn hàng đầu năm đã được hoàn tất, hàng hóa đã được vận chuyển xuống cảng, tạo khởi đầu thuận lợi cho mục tiêu tăng trưởng năm 2026. Doanh nghiệp luôn chủ động tìm hiểu, nắm bắt và vận dụng hiệu quả các cơ chế, chính sách của Nhà nước vào hoạt động sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, để đáp ứng EUDR, doanh nghiệp buộc phải đầu tư đồng bộ từ phần mềm quản lý vùng trồng, đo đạc bản đồ số, đến đào tạo lại đội ngũ thu mua và làm việc trực tiếp với hàng nghìn hộ nông dân. Chi phí tuân thủ có thể tăng thêm vài chục USD mỗi tấn cà phê. Với biên lợi nhuận không cao, đây là áp lực rất lớn. Chỉ cần một nhóm hộ nông dân không đủ hồ sơ hợp lệ, cả lô hàng có thể bị từ chối. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ mất tiền, mà còn mất uy tín, mất thị trường.

Các chuyên gia cho rằng, EUDR thực chất là một cuộc sàng lọc mang tính chiến lược của EU đối với các nhà cung cấp nông sản toàn cầu. TS. Nguyễn Đình Bích, chuyên gia kinh tế nông nghiệp nhận định, EU đang chuyển mạnh từ mô hình nhập khẩu dựa trên giá sang mô hình nhập khẩu dựa trên chuẩn mực. Doanh nghiệp nào không theo kịp sẽ bị loại. Ngược lại, doanh nghiệp đi trước, kiểm soát được vùng nguyên liệu và câu chuyện bền vững sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt, thậm chí bán được giá cao hơn.

Vấn đề đặt ra là nếu thiếu sự hỗ trợ về dữ liệu đất đai, hạ tầng số và cơ chế liên kết vùng trồng, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ rất khó tự xoay xở.

EUDR đang phát đi tín hiệu rất rõ ràng đó là thị trường này không chờ đợi sự thích ứng chậm chạp. Trong khi Việt Nam còn loay hoay, các quốc gia xuất khẩu cà phê lớn như Brazil hay Colombia đã tăng tốc số hóa vùng trồng, chuẩn hóa hồ sơ để chiếm lợi thế.

Nếu tiếp tục chậm chân, nguy cơ không chỉ là mất thị phần EU, mà còn bị đẩy xuống phân khúc giá thấp ở các thị trường khác. Ngược lại, nếu coi EUDR là cú hích để tái cấu trúc ngành, chuẩn hóa vùng nguyên liệu và nâng giá trị gia tăng, cà phê Việt Nam vẫn còn dư địa để giữ vững vị thế.

Đức Hiền