Xuân trên miền di sản

Tiếng Then ngân vang - Di sản sống trong mạch nguồn cộng đồng

Làn điệu Then của người Tày, Nùng, Thái là một trong 10 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của tỉnh, đồng thời được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, hiện đang tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống cộng đồng, trở thành mạch nguồn tinh thần bền bỉ.

Nghệ nhân Ưu tú Chu Thị Thà, xã Nguyên Bình được cộng đồng trân trọng như một trong những người giữ lửa. Với bà, việc gìn giữ nghệ thuật hát Then, đàn tính trước hết là giữ cho đúng “cái gốc”, cái hồn của cha ông bằng những làn điệu Then cổ được truyền lại từ bao đời, mang theo ước vọng cầu mùa, cầu phúc, cầu an, cầu cho bản làng yên vui mỗi độ Xuân về. “Dòng văn hóa về nghệ thuật hát Then, đàn tính này là của các cụ truyền lại, đây là bản sắc dân tộc của Nguyên Bình và của người Tày. Đến nay, các khu phố, các câu lạc bộ nghệ thuật hát Then, đàn tính ngày càng rầm rộ, phong phú hơn,” Nghệ nhân Ưu tú Chu Thị Thà chia sẻ.

Không chỉ dừng lại ở việc giữ gìn, bà Thà còn dành nhiều thời gian, tâm huyết để truyền dạy Then cho thế hệ trẻ. Từ những buổi sinh hoạt tại xóm, tổ dân phố đến các câu lạc bộ nghệ thuật, bà kiên trì hướng dẫn từng nhịp đàn, từng câu hát, giúp lớp trẻ hiểu hơn làn điệu Then của quê hương, tri thức dân gian, là đạo lý sống, là cách con người gửi gắm niềm tin vào thiên nhiên và cuộc sống.

Tiết mục hát Then, đàn tính do Nghệ nhân Ưu tú Chu Thị Thà cùng các thành viên câu lạc bộ biểu diễn.

Bên cạnh việc bảo tồn những làn điệu Then cổ, bà Thà cùng nhiều nghệ nhân trong Đoàn nghệ nhân Cao Bằng chú trọng phát huy, sáng tạo có chọn lọc để Then phù hợp hơn với đời sống hôm nay mà không làm mất đi giá trị nguyên gốc. Những tiết mục hát then, đàn tính vì thế vừa giữ được chiều sâu truyền thống, vừa trở nên gần gũi với công chúng hiện đại, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa cơ sở. Tiết mục Then cổ “Phất cờ pây binh mạ”, trong đó có phần thể hiện của bà Thà, đạt giải A tại Liên hoan nghệ thuật các dân tộc Tày, Nùng, Thái lần thứ VII, năm 2024.

Bên cạnh các nghệ nhân cao tuổi, ngày càng có nhiều người trẻ tham gia học hát Then, chơi đàn tính thông qua các câu lạc bộ, lớp truyền dạy tại cơ sở. Sự tiếp nối thế hệ này mang đến sức sống mới cho di sản, giúp Then - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống hôm nay.

Lửa nghề Phúc Sen - Di sản lao động bước vào kỷ nguyên số

Trong hành trình trải nghiệm phía Đông của tỉnh, xã Quảng Uyên là điểm dừng chân mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa. Trong đó, làng rèn Phúc Sen đã bền lửa nghề qua nhiều thế hệ. Từ ngày 1/7/2025, xã Phúc Sen sáp nhập thành xã Quảng Uyên, song tên gọi làng rèn Phúc Sen vẫn được người dân và du khách nhắc đến như một thương hiệu văn hóa lâu đời.

Làng rèn Phúc Sen hiện có hơn 400 hộ gia đình với khoảng 2.000 người dân tộc Nùng chia ra nhiều nhánh nhỏ như: Nùng An, Nùng Inh, Nùng Lòi… Đồng bào dân tộc Nùng ở đây có lịch sử phát triển lâu đời với kho tàng phong tục văn hóa độc đáo. Đặc biệt, người Nùng An có nghề rèn thủ công truyền thống nổi tiếng cả nước. Hiện nay, hơn một nửa trong số hơn 400 hộ dân ở các xóm: Phja Chang trên, Phja Chang dưới, Đâư Cọ, Pác Rằng, Tình Đông, Lũng Vài đang làm nghề rèn, khiến địa phương được mệnh danh là “xưởng rèn thủ công” lớn nhất miền Bắc, chuyên rèn công cụ phục vụ sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt.

Tục thờ Tổ nghề với các giá trị văn hóa liên quan đến bản nghề, thơ ca dân gian, truyện cổ tích… về nghề rèn góp phần làm giàu bản sắc văn hóa truyền thống của người Nùng An. Không chỉ là nguồn thu nhập chính của người Nùng An, góp phần nâng cao đời sống kinh tế, nghề rèn còn góp phần vào sự cố kết cộng đồng, tinh thần đoàn kết tương thân, tương trợ, truyền thống yêu lao động... của người dân nơi đây.

Người dân làng rèn Phúc Sen, xã Quảng Uyên miệt mài giữ lửa nghề rèn truyền thống qua nhiều thế hệ.

Anh Lương Thanh Tùng, người thợ trẻ trong làng nghề rèn thủ công ở xóm Pác Rằng cho biết: Hầu như không có công thức mà chủ yếu nhờ cảm nhận tinh tế của đôi tai người thợ cùng kinh nghiệm, trong đó có kỹ năng riêng của làng nghề đó là “rèn dao bằng mắt” - khả năng cảm nhận sản phẩm qua ánh nhìn. Một người thợ giàu kinh nghiệm là biết chọn kích cỡ chiếc nhíp để làm ra loại sản phẩm nào, trong quá trình tôi luyện họ biết dùng mắt nhìn để tạo độ phẳng, biết quai búa tới mức nào mới đạt yêu cầu, tất cả các công đoạn đều dựa vào kinh nghiệm của mỗi người thợ rèn. Phải tôi thép cho đến khi đỏ hồng vừa đủ, chứ tôi quá lửa cũng không đạt, khi tôi không kể thời gian mà chỉ quan sát bằng mắt để đạt đỏ hồng đúng tầm, không cho phép chảy, có như vậy dao mới đủ độ cứng và sắc.

Cấp ủy, chính quyền xã Quảng Uyên đang nỗ lực phát triển làng nghề gắn với du lịch cộng đồng. Để các làng nghề đáp ứng được mục tiêu vừa bảo tồn, vừa gắn kết với du lịch cộng đồng, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân, xã tiếp tục có những chính sách, giải pháp phù hợp nhằm phát triển làng nghề đi đôi với thực hiện Chương trình OCOP.

Nghề rèn của người Nùng An, xã Quảng Uyên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là cơ hội để địa phương quảng bá, nâng cao giá trị thương hiệu sản phẩm nghề rèn cho xã, góp phần phát triển kinh tế - xã hội và biến nơi đây trở thành một trong những điểm đến hấp dẫn du khách thập phương, cũng như làm phong phú thêm hành trình khám phá vùng đất phía Đông của tỉnh.

Di sản - Nền tảng tinh thần và nguồn lực phát triển của Cao Bằng

Từ tiếng Then ngân vang nơi Nguyên Bình đến ánh lửa đỏ ở làng rèn Phúc Sen, có thể thấy di sản văn hóa ở Cao Bằng không tồn tại tách rời đời sống, mà hiện hữu như một phần tất yếu của sinh hoạt cộng đồng. Hiện toàn tỉnh có 10 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, di sản “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái Việt Nam”, trong đó có nghi lễ Then của người Tày Cao Bằng đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Bên cạnh đó là các di sản tiêu biểu như: Lễ hội Nàng Hai, Lễ hội tranh đầu pháo, nghề rèn truyền thống của người Nùng An ở Phúc Sen, nghề dệt thổ cẩm của người Tày, kỹ thuật in hoa văn bằng sáp ong của người Dao Tiền, Nghệ thuật vẽ tranh thờ của người Dao Đỏ, chữ Nôm Tày, nghệ thuật trình diễn dân gian Lượn Cọi…

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nông Thị Tuyến, cộng đồng là chủ thể sáng tạo và thực hành di sản. Đây chính là yếu tố cốt lõi bảo đảm sức sống và tính bền vững của di sản. Các hình thức như lễ hội truyền thống, tín ngưỡng dân gian, nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công đều tồn tại và phát triển nhờ sự tham gia trực tiếp, tự nguyện của người dân trong không gian văn hóa bản địa. Có thể khẳng định, khi cộng đồng được trao quyền, được hỗ trợ và được đồng hành, di sản văn hóa sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát huy giá trị bền vững, trở thành nguồn lực tinh thần quý báu trong đời sống xã hội. Cùng với đó, vai trò đồng hành của Nhà nước và các ngành chức năng hết sức quan trọng, thông qua việc xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ nghệ nhân, người nắm giữ tri thức dân gian; tăng cường hướng dẫn, tuyên truyền để các hoạt động lễ hội, du lịch văn hóa diễn ra đúng chuẩn mực, văn minh, tiết kiệm. Việc gắn bảo tồn di sản với giáo dục, truyền thông và ứng dụng công nghệ phù hợp cũng là hướng đi cần thiết, để di sản văn hóa vừa lan tỏa rộng rãi, vừa giữ trọn “hồn cốt” truyền thống, nhất là trong việc giáo dục thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.

Huyền Trang