Xóm Cồn trong ký ức Nha Trang

Mỗi ngày, cầu Trần Phú nối liền giữa hai đường Trần Phú và Phạm Văn Đồng (Nha Trang cũ) có biết bao nhiêu chuyến xe qua. Cây cầu rất đẹp đã nối những khoảng cánh của thành phố, và chính nơi chân cầu, ngày xưa từng có một địa danh tên Xóm Cồn. Những thanh niên của thế hệ sinh ra sau năm 2000 chắc chắn không hình dung ra Xóm Cồn như thế nào khi đi qua cây cầu nơi cửa sông lộng gió. Nhưng với những người lớn tuổi, Xóm Cồn là một phần ký ức, là một nét chấm phá của Nha Trang.

Cầu Trần Phú nối liền đường Trần Phú và Phạm Văn Đồng.

Tên gọi Xóm Cồn xuất phát từ việc xóm nằm trên cồn cát ngay cửa sông. Đó là một thế giới rất khác của Nha Trang vào những năm đầu thế kỷ XX, nơi cửa sông Cái đổ ra biển. Khi ấy, con đường từ trung tâm thành phố đi về hướng Bắc chỉ có duy nhất cầu Xóm Bóng. Muốn ra Hòn Chồng cũng phải vòng qua cây cầu này rồi men theo con đường nhỏ trước Tháp Bà. Hòn Chồng khi đó còn rất vắng, chỉ lác đác vài hàng quán buôn bán, con đường hoang sơ với những vạt cỏ bám víu theo bốn mùa mưa nắng.

Còn đường Trần Phú (trước đây là Duy Tân. Ngoài ra, thời Pháp thuộc, con đường này còn được gọi là Avenue de la Plage) thì dừng lại ngay Xóm Cồn, và con đường nhựa chuyển thành con đường cát biển, hai bên con đường cát biển phần lớn là những ngôi nhà tạm bợ, rất ít những ngôi nhà xây gạch. Và nếu bạn đến đó, bạn chạm vào thế giới của những ngư dân bám biển mà sống.

Không biết bao nhiêu người từng sống ở Nha Trang khi Xóm Cồn còn tồn tại đã len vào nơi này chưa? Đó là một không gian sống khác biệt, rất khác biệt. Gọi là con đường chứ thật ra chỉ là những ngôi nhà che tạm bằng đủ vật liệu xếp hàng đối mặt nhau. Hàng quán bán đồ ăn, tạp hóa bày ra, khách ghé ăn phần lớn đều biết nhau. Rảnh rỗi, người mắc võng nằm hay ngồi ghế dựa, mở băng cassette nghe cải lương hoặc nhạc bolero. Đi trong không gian đó, cứ nghe nhạc trộn cùng tiếng sóng biển.

Xóm Cồn khi xưa.

Và nếu đi đến tận cùng, sẽ gặp doi cát ở mép sông, nơi này rộng ra vào mùa khô và nhỏ lại vào mùa mưa. Hai bên bờ là chỗ neo đậu thuyền, chỗ để vá lưới hay đưa những chiếc thuyền thúng lên phơi nắng. Còn chỗ khác là các nia tre phơi cá khô. Một thời, nơi đây nổi tiếng với đủ loại cá khô.

Nhưng dãy nhà dọc theo đường chỉ là một phần của không gian sống ở Xóm Cồn. Khi những người đi biển ở nhiều nơi cùng đổ tới đây sinh sống, họ dựng lên những ngôi nhà "chồ" bằng cách cắm cọc gỗ xuống mép nước, dựng lều lên trên. Và cách đi lại ở những ngôi nhà ở đây bằng những tấm ván lót tạm bợ. Nhà không số, nhưng vào xóm, bạn chỉ cần nói một cái tên là người dân chỉ ngay ngôi nhà đó cho bạn.

Xóm Cồn chụp từ trực thăng.

Những ngày biển yên, Xóm Cồn bình lặng là thế. Nhưng đến mùa biển động, nơi đây trở thành một bức tranh hỗn loạn. Nhiều nhà chồ chênh vênh bị sóng đánh, người dân phải tìm chỗ trú ẩn, rồi khi biển lặng lại trở về dựng lại cuộc sống.

Năm 1891, bác sĩ Alexandre Yersin dừng chân ở Nha Trang và đến năm 1895, ông chọn nơi đây làm chốn sinh sống trong suốt 50 năm. Ngôi nhà ông ở được gọi là Lầu Ông Tư, nằm ngay tại Xóm Cồn. Các ghi chép cho biết: "Yersin sống trong ngôi nhà thiên văn ở Xóm Cồn, giúp đỡ dân nghèo, ngư dân, nông dân, trẻ em và đồng bào ít người. Người dân Nha Trang yêu mến gọi ông bằng cái tên thân thuộc: Ông Tư Yersin".

Theo tư liệu, khi bác sĩ Yersin đến ở Lầu Ông Tư, Xóm Cồn còn thưa thớt người. Con đường đất nhỏ, hai bên lác đác những ngôi nhà tranh vách đất, chủ yếu của ngư dân từ nhiều nơi đến, mưu sinh bằng nghề đánh bắt cá. Thời đó, thuyền không đi xa, sau mỗi chuyến biển lại neo đậu ngay cửa sông, dần dần hình thành nên một khu chợ hải sản tự phát.

Để mở rộng thành phố, trong khi cầu Xóm Bóng đã quá tải trọng, cầu Trần Phú được khởi công ngày 3/9/1999 và hoàn thành ngày 2/9/2002, dài 458,27m, rộng 22m, gồm bốn làn xe, mở ra trục giao thông quan trọng nối đường Trần Phú với Phạm Văn Đồng, vòng ra Bãi Tiên, Lương Sơn và nhập vào Quốc lộ 1A. Cầu Trần Phú được xây dựng, Xóm Cồn đã hoàn thành "sứ mệnh" lịch sử của mình. Người dân được di dời về khu tái định cư ở Hòn Rớ, Phước Đồng.

Những người sống nhờ biển tụ họp thành làng chài. Họ lấy nhau, sinh con đẻ cái, gắn trọn đời mình với bãi cát và con nước. Rồi có người tách ra, lại nối đời mình liền mặt nước, những căn nhà chồ cheo leo trên sông lần lượt xuất hiện.

Giờ đây, Xóm Cồn chỉ còn trong những hình ảnh được lưu giữ. Nơi ấy đã trở thành con đường giao thông nối hai bờ sông Cái, dấu vết không còn gì, ngoài những con sóng biển vỗ bờ.

Bài và ảnh: Khuê Việt Trường