Xóa bỏ tảo hôn và hôn nhân cận huyết Tiếp cận theo hướng tổng thể, đồng bộ và lâu dài

Chuyển biến theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm

Sau 10 năm thi hành Luật Hôn nhân và gia đình, các giải pháp nhằm ngăn chặn và từng bước loại bỏ tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đã mang lại những kết quả bước đầu đáng ghi nhận, thể hiện rõ sự chuyển biến cả về nhận thức xã hội và hiệu quả thực thi pháp luật.

So với giai đoạn trước, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã giảm rõ rệt trong giai đoạn 2010 - 2025. Tỷ lệ tảo hôn hiện giảm xuống còn 11,8%, với mức giảm bình quân khoảng 1,2% mỗi năm. Số trường hợp tảo hôn thực tế giảm mạnh từ 39.021 trường hợp trong giai đoạn 2014 - 2018 xuống còn 24.023 trường hợp trong giai đoạn 2021 - 2023; số vụ hôn nhân cận huyết thống cũng giảm từ 1.004 xuống còn 596 trường hợp.

Những kết quả trên phản ánh tác động tích cực của công tác truyền thông, phổ biến pháp luật và việc triển khai Chương trình "Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống" do Bộ Dân tộc và Tôn giáo chủ trì, phối hợp thực hiện tại các địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tỉnh đoàn Lào Cai tổ chức Liên hoan Tuyên truyền viên giỏi trong tuyên truyền, vận động phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống năm 2025. Ảnh: Hải Sơn

Trong 10 năm qua, công tác tuyên truyền, vận động phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết đã có nhiều chuyển biến theo hướng lấy cộng đồng làm trung tâm. Bộ Tư pháp phối hợp với già làng, trưởng bản, người có uy tín để truyền tải thông điệp pháp luật bằng chính tiếng nói của cộng đồng, qua đó tạo sự đồng thuận từ bên trong.

Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam cũng xây dựng hơn 10.000 tổ truyền thông cộng đồng, mô hình "Địa chỉ tin cậy" và các hình thức tuyên truyền lồng ghép văn hóa, văn nghệ bằng tiếng dân tộc, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật cho phụ nữ và trẻ em vùng dân tộc thiểu số. Nhờ đó, nhiều địa phương ghi nhận bạo lực gia đình giảm, tảo hôn từng bước được đẩy lùi, nhất là tại các tỉnh miền xuôi và đô thị.

Còn nhiều rào cản khi xóa bỏ hủ tục

Mặc dù Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng để loại bỏ hủ tục, song, theo đánh giá của Bộ Tư pháp, tại nhiều vùng đặc biệt khó khăn, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết vẫn diễn biến phức tạp. Nhiều gia đình dù hiểu rõ quy định của pháp luật nhưng vẫn tổ chức dựng vợ, gả chồng cho con khi chưa đủ tuổi do phong tục đã ăn sâu vào nếp nghĩ và sinh hoạt cộng đồng.

Đáng chú ý, hiện tượng các cặp đôi không đăng ký kết hôn tại cơ quan nhà nước nhưng vẫn tổ chức cưới theo nghi lễ truyền thống và được cộng đồng bản làng mặc nhiên thừa nhận là vợ chồng vẫn diễn ra. Mặt khác, nhiều tập quán lạc hậu vẫn tồn tại, như hôn nhân do gia đình sắp đặt, chung sống khi chưa đủ tuổi, thách cưới cao hay các phong tục "nối dây", "nối nòi".

Một "điểm nghẽn" lớn khác là việc xây dựng Danh mục tập quán về hôn nhân và gia đình theo Nghị định 126/2014/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hôn nhân và gia đình. Đến cuối năm 2025, chưa có địa phương nào ban hành được danh mục này, do sự phức tạp trong phân định giữa tập quán tốt đẹp và hủ tục cần xóa bỏ, cũng như tính định tính của các khái niệm pháp lý liên quan đến bản sắc dân tộc.

Tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống không chỉ vi phạm pháp luật mà còn để lại nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Các cơ quan chuyên môn cho rằng, hiện tượng này làm suy giảm chất lượng giống nòi, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Ngoài ra, việc cha mẹ chưa đủ tuổi kết hôn gây khó khăn cho công tác hộ tịch, khiến nhiều trẻ em sinh ra không được khai sinh kịp thời, từ đó ảnh hưởng đến các quyền nhân thân cơ bản của trẻ...

Hoàn thiện thể chế, đổi mới phương thức tuyên truyền

Từ thực tiễn thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, các chuyên gia cho rằng, việc phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết cần được tiếp cận theo hướng tổng thể, đồng bộ và lâu dài.

Trước hết, về hoàn thiện thể chế, nhiều ý kiến đồng thuận với đề xuất sửa đổi Luật theo hướng thống nhất độ tuổi kết hôn, nhằm bảo đảm bình đẳng giới và phù hợp với các điều ước quốc tế. Cùng với đó là việc luật hóa giáo dục tiền hôn nhân, tổ chức các lớp học, cấp chứng chỉ tiền hôn nhân và khuyến khích khám sức khỏe tiền hôn nhân như một giải pháp phòng ngừa từ sớm. Một "nút thắt" khác cần sớm tháo gỡ là việc xây dựng Danh mục các tập quán về hôn nhân và gia đình, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để xử lý các hủ tục như "cướp vợ", "nối dây".

Tiểu phẩm Tuyên truyền, vận động phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống năm 2025. Ảnh: Hải Sơn

Bên cạnh hoàn thiện pháp luật, công tác tuyên truyền, giáo dục được yêu cầu đổi mới theo hướng thực chất, tập trung vào vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi phong tục tập quán còn chi phối mạnh mẽ đời sống xã hội. Hình thức tuyên truyền không chỉ dừng lại ở việc phổ biến quy định pháp luật một chiều mà cần được thiết kế linh hoạt, dễ hiểu, phù hợp với ngôn ngữ, văn hóa bản địa, gắn với sinh hoạt cộng đồng để người dân dễ tiếp nhận và tự giác thực hiện.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc ứng dụng các nền tảng công nghệ như mạng xã hội, podcast, video ngắn hay các mô hình "Sách nói pháp luật" được khuyến khích nhằm đưa pháp luật đến gần hơn với giới trẻ và các nhóm yếu thế. Cùng với đó, vai trò của già làng, trưởng bản, trưởng thôn và những người có uy tín trong cộng đồng tiếp tục được xác định là then chốt. Thông qua tiếng nói và uy tín xã hội của mình, họ có khả năng thuyết phục, định hướng, từng bước làm thay đổi thói quen dựng vợ, gả chồng sớm cho con.

Ở góc độ tổ chức thực thi, các cơ quan chuyên môn nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực quản lý tại cơ sở thông qua đào tạo, chuẩn hóa đội ngũ cán bộ tư pháp - hộ tịch, đồng thời đẩy mạnh liên thông dữ liệu hộ tịch điện tử với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để phát hiện, ngăn chặn kịp thời các trường hợp kết hôn trái pháp luật...

Thảo Mộc