Xây dựng, phát huy giá trị công viên địa chất theo tiêu chí UNESCO

Từ ý tưởng táo bạo đến hành trình hội nhập toàn cầu

Trước năm 2015, Cao Bằng được biết đến là tỉnh giàu tiềm năng du lịch với núi non hùng vĩ, hang động kỳ ảo, di tích lịch sử cách mạng đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, việc khai thác còn manh mún, thiếu mô hình phát triển tổng thể. Công tác bảo tồn di sản văn hóa, thiên nhiên chưa được quan tâm đúng mức; nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường còn hạn chế; lượng khách du lịch hằng năm thấp hơn nhiều so với các tỉnh lân cận.

Qua nghiên cứu, mô hình CVĐC được xác định là lời giải phù hợp. Đây là mô hình tích hợp, vừa phát triển kinh tế - xã hội bền vững, vừa bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên, sử dụng hợp lý tài nguyên địa chất, văn hóa, đa dạng sinh học; đồng thời giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc. Với sự quyết tâm của tỉnh và sự hỗ trợ của Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam cùng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, ngày 12/4/2018, CVĐC Non nước Cao Bằng chính thức trở thành thành viên Mạng lưới CVĐC Toàn cầu UNESCO. Đó không chỉ là niềm vinh dự, mà còn là cánh cửa đưa Cao Bằng bước ra thế giới.

Từ việc phát triển mô hình CVĐC đã thúc đẩy du lịch Cao Bằng bước sang trang mới. Năm 2016, Cao Bằng đón khoảng 650.000 lượt khách; năm 2018 tăng lên 1,2 triệu lượt; năm 2025 ước đạt 2,45 triệu lượt, tăng gấp 4 lần năm 2016. Quan trọng hơn, tư duy làm du lịch của người dân và sự vào cuộc của các cấp, ngành đã thay đổi rõ rệt.

Khi di sản trở thành sinh kế của người dân

Trải dài trên diện tích 3.683 km², CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng hội tụ gần như trọn vẹn vẻ đẹp hoang sơ, kỳ vĩ của miền sơn cước: núi đá vôi trùng điệp, hang động huyền ảo, thác Bản Giốc hùng vĩ, hồ Thang Hen xanh thẳm, làng đá Khuổi Ky cổ kính, di tích Pác Bó thiêng liêng…

Từ năm 2018 đến nay, tỉnh chủ động xây dựng chiến lược phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn tài nguyên địa chất và đa dạng sinh học. Bốn tuyến du lịch trải nghiệm CVĐC được hình thành, mỗi tuyến là một câu chuyện riêng.

Du khách trải nghiệm băng giá trên đỉnh Phja Oắc.

Tuyến phía Bắc “Hành trình về nguồn cội” du khách sẽ được tìm hiểu về di tích lịch sử Pác Bó, “thả mình” nơi suối Lê-nin trong xanh như ký ức lịch sử; tuyến phía Tây “Khám phá Phja Oắc - Vùng núi của những đổi thay” du khách được trải nghiệm không gian sinh thái mát lành, nơi rừng nguyên sinh thì thầm câu chuyện bảo tồn; tuyến phía Đông “Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên” du khách sẽ bị mê hoặc bằng cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ như thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, hồ Thang Hen; tuyến phía Nam “Một thời hoa lửa” du khách sẽ được gợi nhớ những năm tháng lịch sử hào hùng nơi phía Nam tỉnh Cao Bằng.

Đặc biệt, tuyến du lịch thứ 5 kết nối CVĐC Non nước Cao Bằng với CVĐC Cao nguyên đá Đồng Văn (Tuyên Quang) đang được xây dựng, hứa hẹn là mô hình tuyến trải nghiệm giữa hai CVĐC toàn cầu đầu tiên trên thế giới.

Tại làng đá Khuổi Ky, xã Đàm Thủy, chị Mạc Thị Khon kinh doanh dịch vụ lưu trú homestay chia sẻ: Ngày xưa, nhà đá chỉ để ở, chẳng ai nghĩ có thể đón khách. Từ khi vào vùng CVĐC, được tập huấn làm du lịch cộng đồng, gia đình tôi sửa sang nhà cửa, giữ nguyên kiến trúc cũ. Hiện mỗi năm đón hàng nghìn lượt khách, có thêm thu nhập mà vẫn giữ được nếp làng.

Không riêng Khuổi Ky, nhiều bản làng vùng cao đã tìm thấy sinh kế mới từ chính di sản quê hương. Giai đoạn 2021 - 2025, Cao Bằng đón khoảng 7,8 triệu lượt khách, tăng hơn 53% so với giai đoạn trước; tổng doanh thu từ du lịch đạt khoảng 5.500 tỷ đồng, tăng trên 337%. Hàng nghìn lao động địa phương, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, có việc làm và thu nhập ổn định.

Là điểm đến được du khách lựa chọn

Những ngày đầu năm, dòng người đổ về Cao Bằng ngày một đông. Không chỉ du khách trong nước, ngày càng nhiều du khách quốc tế chọn Non nước Cao Bằng là điểm đến trải nghiệm thiên nhiên và văn hóa bản địa.

Chị Astrid Empacher, du khách đến từ Đan Mạch chia sẻ sau chuyến đi tuyến phía Đông “Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên”: Tôi đã đi nhiều CVĐC trên thế giới, nhưng Cao Bằng mang lại cảm giác rất đặc biệt. Thiên nhiên hoang sơ, con người thân thiện, văn hóa sống động. Ở đây, tôi không chỉ ngắm cảnh mà còn hiểu câu chuyện của đất nước, của con người nơi đây.

Anh Nguyễn Anh Tuấn, du khách đến từ tỉnh Nghệ An cho biết: Đến với CVĐC Non nước Cao Bằng, tôi thích nhất là cảm giác yên bình. Đi giữa núi rừng, nghe người dân kể chuyện làng, chuyện đá, chuyện Bác Hồ ở Pác Bó… tự nhiên thấy thêm yêu lịch sử, yêu đất nước.

Có thể thấy, chính sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và khai thác đã tạo nên sức hút bền vững. Tỉnh không chạy theo số lượng, mà chú trọng chất lượng trải nghiệm, bảo vệ cảnh quan, môi trường và bản sắc văn hóa.

Du khách trải nghiệm các hoạt động văn hóa, văn nghệ của đồng bào dân tộc Tày, Nùng Cao Bằng.

Tiếp tục hành trình mới xây dựng công viên địa chất

Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, hiện toàn tỉnh có 36/56 xã, phường nằm trong vùng CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Năm 2025 ghi dấu một bước tiến quan trọng trong hành trình gìn giữ và phát huy danh hiệu CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Không chỉ tích cực tham gia mạng lưới CVĐC toàn cầu và khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Cao Bằng còn chia sẻ kinh nghiệm quản lý tại các diễn đàn quốc tế, nổi bật là Hội nghị CVĐC toàn cầu lần thứ 11 tại Chile. Công tác tuyên truyền, giáo dục cộng đồng tiếp tục lan tỏa chiều sâu với trên 10 lớp tập huấn nâng cao nhận thức cộng đồng dân cư về phát huy danh hiệu CVĐC cho 452 lượt người; 4 lớp tập huấn cho 120 giáo viên và học sinh về hoạt động giáo dục CVĐC tại các trường THCS và THPT trong vùng CVĐC Non nước Cao Bằng. Đặc biệt, mô hình bảo tồn tiếng Tày, Nùng trong trường học được Mạng lưới CVĐC toàn cầu trao giải “Mô hình hoạt động hiệu quả” (GGN best practices award). Cùng với đó, mạng lưới 58 đối tác CVĐC ngày càng phát huy vai trò trong bảo tồn làng nghề, cải thiện sinh kế và phát triển du lịch bền vững. Các nhiệm vụ chuẩn bị cho kỳ tái thẩm định danh hiệu lần thứ hai được triển khai bài bản, đồng bộ, khẳng định quyết tâm giữ vững thương hiệu di sản toàn cầu giữa miền Non nước.

Phó Giám đốc Ban Quản lý CVĐC Non nước Cao Bằng Hoàng Thị Huệ chia sẻ: Hành trình xây dựng CVĐC Toàn cầu UNESCO những năm qua đã được chứng minh khi di sản được trân trọng và con người là trung tâm. Năm 2026, Non nước Cao Bằng bước sang thập kỷ mới với niềm tin vững chắc. Mục tiêu của tỉnh không chỉ là giữ vững danh hiệu, mà là làm sao để CVĐC thực sự mang lại lợi ích cho người dân, cho thế hệ tương lai. Giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh tiếp tục triển khai các nhiệm vụ xây dựng, phát huy giá trị CVĐC theo tiêu chí UNESCO, chuẩn bị cho các kỳ tái thẩm định; mở rộng hợp tác quốc tế với nhiều CVĐC trên thế giới và mục tiêu phát triển bền vững không còn là khẩu hiệu, mà trở thành nhịp sống, lặng lẽ, bền bỉ và lan tỏa nơi địa đầu Tổ quốc.

Khánh Việt