Vượt nỗi sợ, đối diện với trầm cảm

Thạc sĩ Tâm lý Trần Quang Trọng, Khoa Tâm lý lâm sàng, Bệnh viện Lê Văn Thịnh, tư vấn cho một người bệnh trẻ tuổi. Ảnh: MINH KHUÊ

BS-CKI Nguyên Phi Yến, Khoa Tâm thể, Bệnh viện đa khoa Thủ Đức, nhìn nhận, người trẻ (đặc biệt Gen Z và Millennials, từ 18 tuổi đến 35 tuổi) đang đối diện với áp lực đa tầng trong nhịp sống hiện đại.

Đó là áp lực thành công sớm và kỳ vọng cao: Phải có nhà, có xe và thu nhập ổn định trước 30 tuổi. Sự bùng nổ của môi trường số khiến những câu chuyện thành công phô bày dễ dàng, tạo nên sự so sánh liên tục trên mạng xã hội. Và người trẻ cảm thấy bản thân bị tụt lại phía sau.

Đó là áp lực công việc từ những đêm tăng ca, KPI và deadline liên tục, cùng nỗi lo sợ bị AI thay thế. Nỗi lo cơm áo gạo tiền cũng đè nặng tâm trí người trẻ khi thu nhập không theo kịp chi phí sống ở đô thị.

Đó còn là áp lực xã hội – công nghệkhi thông tin tiêu cực và tin giả tràn lan trên mạng. Thói quen thức khuya lướt mạng, kết nối online, không chỉ làm rối loạn nhịp sinh học mà còn dẫn đến cảm giác cô lập vì thiếu kết nối thực sự.

Và rất nhiều thanh thiếu niên còn đối mặt với áp lực từ chính gia đình bởi kỳ vọng con ngoan, trò giỏi.

Giải thích dưới góc độ tâm thần, đây là kết quả của stress mãn tính dẫn đến kiệt quệ (burnout) và có thể tiến triển thành trầm cảm. Theo Tổ chức Y tế thế giới, burnout là hội chứng liên quan nghề nghiệp với 3 đặc điểm chính: kiệt quệ năng lượng, thái độ hoài nghi/xa rời công việc, và giảm hiệu suất. Cảm giác “lạc lõng, chênh vênh ở tuổi 30” thường gắn với khủng hoảng bản sắc kết hợp khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế. Một khảo sát quốc tế của công ty nhân sự UKG vào năm 2024 cho thấy, tỷ lệ burnout ở Gen Z lên tới 58–83%.

Ảnh minh hoạ

Một ngày làm việc của chị Nguyễn Gia A. (nhân viên thiết kế đồ họa, 28 tuổi, TP Đồng Nai) thường kết thúc vào nửa đêm. Nhóm trò chuyện của công ty sáng đèn liên tục khiến chị căng thẳng. Trằn trọc suốt đêm, chị A. chỉ mong thoát khỏi công việc nhàm chán này.

“Ngày hay đêm cũng phải làm việc, các mối quan hệ toxic (độc hại - PV) tại công ty khiến tôi khó thở, run tay, luôn cảm thấy mình yếu kém. Có hôm choáng váng ngất xỉu phải vào bệnh viện, bác sĩ nói tôi bị rối loạn lo âu và có dấu hiệu trầm cảm. Thế nhưng gia đình không ai tin, tôi gần như không có chỗ dựa tinh thần”, chị A. tâm sự.

Chuyện của chị A. không hiếm gặp. Tại Phòng khám Tâm lý lâm sàng, Bệnh viện Lê Văn Thịnh, chị Trần Hoài Th. (nhân viên truyền thông, 26 tuổi, TPHCM) mệt mỏi kể chuyện với đôi mắt thâm quầng. Khoảng 2 tháng qua, chị uể oải, né tránh mọi cuộc gặp gỡ bạn bè. “Người ta đi làm giờ hành chính còn em thì làm đến đêm khuya, muốn ngủ sớm cũng không được. Việc làm không suôn sẻ, lại chia tay người yêu. Em thấy mình thất bại mọi mặt”, chị Hoài Th. trải lòng.

Còn Nguyễn Minh Th. (sinh viên, 22 tuổi, tỉnh Lâm Đồng) tìm đến chuyên gia tâm lý khi đã kiệt quệ cả tinh thần và thể chất. Đi học xa nhà, nam sinh viên đại học năm cuối đối mặt với những áp lực mà không có người thân san sẻ. Chìm trong suy nghĩ bản thân vô dụng và là gánh nặng của cha mẹ, Th. chạy trốn bằng cách cắt đứt giao tiếp với bạn bè, gia đình. Thậm chí, em lên kế hoạch “biến mất” khỏi cuộc sống. May mắn, trước khi làm điều dại dột, Th. đã tìm đến bệnh viện để gỡ bỏ nút thắt tâm lý. Tại Bệnh viện Lê Văn Thịnh, Th. được chẩn đoán trầm cảm mức độ nặng. Ngoài trị liệu tâm lý định kỳ với chuyên gia, Th. còn phải điều trị bằng thuốc theo chỉ định của bác sĩ tâm thần.

Anh Trần B. (nhân viên kỹ thuật, 32 tuổi, TPHCM) tìm đến Bệnh viện Đa khoa Thủ Đức sau rất nhiều tháng gồng mình kiếm tiền. Áp lực mua nhà khiến anh B. làm việc như “bán mạng”: tăng ca liên tục đến 10–12 giờ/ngày, đôi mắt luôn cay xè vì thiếu ngủ. Không có điểm tựa tinh thần mà sức lực bị bào mòn mỗi ngày, anh dần trở nên cáu gắt, làm việc kém hiệu quả. Thậm chí, thường xuyên xuất hiện ý nghĩ “muốn ngủ mãi cho xong” và lẩn tránh người thân. Những thanh niên gồng gánh áp lực như anh B. không thiếu, nhưng không phải ai cũng can đảm đối diện với vấn đề của bản thân và tìm cách can thiệp. Sau khoảng 3 tháng trị liệu tập lý cùng với kỳ nghỉ phép, anh B. trở lại gặp bác sĩ trong trạng thái tươi tỉnh hơn. Sự nặng nề và căng thẳng vì thiếu ngủ cũng giảm đi đáng kể.

BS-CK2 Chu Thị Dung, Trưởng Khoa Tâm lý - Tâm thần, Bệnh viện Tâm thần TPHCM, cho rằng, sự gia tăng và xu hướng trẻ hóa bệnh về sức khỏe tâm thần trong kỷ nguyên số đến từ nhiều phía: áp lực cuộc sống, gia đình, xã hội, kinh tế... Cùng với đó, việc tăng tương tác trên mạng xã hội và giảm giao tiếp với thế giới bên ngoài cũng làm gia tăng sự so sánh, giảm tự tin, tăng lo âu và cô đơn.

Nhiều chuyên gia tâm lý chỉ rõ, dấu hiệu trầm cảm ở người trẻ biểu hiện ở sự thay đổi rõ rệt trong cảm xúc, sinh hoạt, hành vi. Đó là sự buồn bã trống rỗng, dễ cáu gắt trong thời gian dài, mất hứng thú và từ bỏ nhiều sở thích; cảm giác tuyệt vọng, bế tắc, luôn tự ti và tự trách. Ngoài ra, rối loạn giấc ngủ, ăn uống thất thường, suy giảm vận động, khó tập trung, giảm hiệu suất công việc cũng là biểu hiện dễ thấy. Ở mức độ nặng, người trầm cảm có thể nghĩ đến hành vi tự tử hoặc làm đau bản thân.

Các chuyên gia cho rằng, phòng ngừa trầm cảm và các rối loạn sức khỏe tâm thần của người trẻ cần chú trọng ngay từ giấc ngủ. Người trẻ cần ngủ đủ 7–8 giờ/ngày, hạn chế mạng xã hội trước ngủ, tập thể dục đều đặn.

Điều quan trọng là xây dựng ranh giới công việc (ví dụ không trả lời email ngoài giờ làm), học kỹ năng quản lý stress. Cùng với đó, duy trì kết nối thực với bạn bè, gia đình thay vì …. Qua màn hình.

Người trẻ cũng cần trang bị kiến thức để nhận diện sớm các vấn đề sức khỏe tâm thần, tìm hỗ trợ chuyên môn khi có dấu hiệu. Ở cấp độ xã hội, nơi làm việc cần hỗ trợ sức khỏe tâm thần, giảm áp lực KPI quá mức.

Một số ý kiến cho rằng, người trẻ hiện nay yếu đuối hơn so với các thế hệ trước, “sơ hở là trầm cảm”. BS Nguyên Phi Yến cho rằng đây là nhận định này không toàn diện. Một nghiên cứu lớn cho thấy sức khỏe tâm thần người trẻ (đặc biệt sinh sau năm 1990) đang xấu đi so với các thế hệ trước ở cùng độ tuổi. Tỷ lệ trầm cảm, lo âu, tuyệt vọng ở người trẻ cũng tăng rõ rệt ở nhiều nước (Mỹ, Anh, Úc…). Việt Nam không ngoại lệ - xu hướng trẻ hóa các vấn đề sức khỏe tâm thần cũng được ghi nhận.

Tuy nhiên, giới trẻ hiện nay đối mặt với môi trường hoàn toàn khác so với thế hệ cũ. Điều đáng mừng, là người trẻ ngày nay giảm kỳ thị, dễ nói ra những vấn đề sức khỏe tâm thần nên số liệu báo cáo cao hơn. Bác sĩ nhấn mạnh, đây là điểm tích cực, giúp việc can thiệp sớm và hiệu quả cao hơn.

Các chuyên gia cho rằng, cần xây dựng mạng lưới nâng đỡ từ người thân, bạn bè để người trầm cảm cảm thấy được đồng hành, xóa bỏ cảm giác bị cô lập. Các phương pháp trị liệu bằng hoạt động cũng giúp họ tái hòa nhập cuộc sống thông qua các hoạt động thể chất và tinh thần thực tế. Hoạt động trồng cây, chăm sóc hoa, làm đồ thủ công giúp họ tìm lại tính kỷ luật, sự tập trung và cảm giác mình có ích. Trong khi việc vẽ tranh, tô màu hay nặn đất sét giúp giải phóng các ức chế, xung đột nội tâm thầm kín mà lời nói không thể diễn tả. Những hoạt động âm nhạc, thể thao không chỉ cải thiện thể lực mà còn kích thích não bộ tiết ra endorphin – hormone hạnh phúc, gia tăng tương tác xã hội

Hình ảnh minh hoạ có sử dụng AI