Vườn Chuối – Từ di chỉ khảo cổ đến không gian di sản của Thủ đô

“Kho báu” khảo cổ dưới lòng đất

Nằm trên cánh đồng thuộc làng Lai Xá, xã Hoài Đức (Hà Nội), di chỉ khảo cổ Vườn Chuối có diện tích khoảng 19.000m². Được phát hiện từ năm 1969, đến nay di chỉ đã trải qua 11 đợt khai quật khảo cổ với nhiều phát hiện quan trọng, từng bước làm sáng rõ hơn diện mạo của một không gian cư trú cổ trên vùng đất phía Tây Hà Nội.

Đáng chú ý, đợt khai quật giai đoạn 2024-2025 có quy mô lớn nhất từ trước đến nay, với diện tích khoảng 6.000m². Qua khai quật, các nhà khoa học phát hiện 280 bộ di cốt người cổ cùng các hiện vật, di vật, dấu tích cư trú, mộ táng và các công trình sinh hoạt của cư dân Việt cổ.

Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong kiểm tra thực địa tại khu di chỉ Vườn Chuối. Ảnh: CH

Những phát hiện này không chỉ có giá trị về mặt khảo cổ học mà còn góp phần cung cấp tư liệu trực tiếp để nghiên cứu đời sống, phong tục, tín ngưỡng và quá trình phát triển của cộng đồng cư dân từng sinh sống trên vùng đất này hàng nghìn năm trước.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Hoài Đức Đồng Thị Nga, kết quả nghiên cứu tiếp tục khẳng định Vườn Chuối là một di chỉ có giá trị đặc biệt, phản ánh quá trình phát triển liên tục qua 4 giai đoạn văn hóa Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun - Đông Sơn, kéo dài gần 4.000 năm.

Đây cũng là điểm đặc biệt tạo nên giá trị nổi bật của Vườn Chuối. Di chỉ được đánh giá là nơi bảo tồn liên tục đầy đủ cả bốn tầng văn hóa nói trên, qua đó cung cấp nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu tiến trình lịch sử hình thành cộng đồng cư dân Việt cổ và sự phát triển của vùng đất Thăng Long - Hà Nội.

Nếu nhìn từ hiện tại, những lớp đất, mộ táng, dấu tích cư trú hay hiện vật được phát hiện tại Vườn Chuối có thể không dễ dàng cảm nhận hết giá trị. Nhưng dưới góc độ khoa học, mỗi lớp văn hóa là một “trang sử” được lưu giữ trong lòng đất. Sự liên tục của các tầng văn hóa tại đây giúp các nhà nghiên cứu có thêm cơ sở để nhận diện quá trình biến đổi của cư dân, không gian cư trú và đời sống xã hội qua nhiều thiên niên kỷ.

Chính vì vậy, bảo tồn Vườn Chuối không đơn thuần là giữ lại một khu đất có giá trị khảo cổ. Đó còn là giữ lại một phần ký ức vật chất của lịch sử dân tộc, để những dấu tích của quá khứ tiếp tục có cơ hội được nghiên cứu, giải mã và truyền lại cho các thế hệ sau.

Bảo tồn để phát huy giá trị di sản

Trên cơ sở khảo sát thực địa, nghiên cứu của các cơ quan chuyên môn và ý kiến của các sở, ngành, xã Hoài Đức đề xuất phương án bảo tồn nguyên trạng khu vực bảo vệ I của di tích với diện tích 4.667,4m².

Các hiện vật được khai quật từ di tích Vườn Chuối đang được trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: H.L

Đồng thời, địa phương đề xuất mở rộng phạm vi nghiên cứu xây dựng Công viên di sản khảo cổ Vườn Chuối lên khoảng 25.839m², tương đương 2,58ha. Phạm vi này bao gồm đất cây xanh đô thị, đất công cộng đô thị và đất bãi đỗ xe thuộc Dự án Khu đô thị mới Kim Chung - Di Trạch.

Điểm đáng chú ý trong phương án là cách tiếp cận không xem bảo tồn và phát triển đô thị là hai mục tiêu đối lập mà thay vào đó, không gian khảo cổ được đặt trong tổng thể quy hoạch, qua đó vừa giữ gìn khu vực có giá trị đặc biệt, vừa tạo điều kiện để các chức năng đô thị được triển khai đồng bộ.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu bảo tồn di sản trong bối cảnh Hà Nội đang phát triển mạnh về không gian đô thị. Di sản nếu chỉ được khoanh vùng để bảo vệ mà không có phương án nghiên cứu, giới thiệu và phát huy phù hợp sẽ khó phát huy hết giá trị. Ngược lại, việc khai thác thiếu kiểm soát có thể làm tổn hại những giá trị không thể phục hồi.

Với Vườn Chuối, yêu cầu trước hết vẫn là bảo đảm tính nguyên trạng của khu vực lõi. Trên nền tảng đó, những không gian phụ trợ có thể được nghiên cứu để phục vụ giáo dục, nghiên cứu khoa học, tham quan, trải nghiệm và giới thiệu các giá trị khảo cổ tới cộng đồng.

Tại buổi làm việc với xã Hoài Đức ngày 6-8, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong nhấn mạnh, Vườn Chuối là di chỉ khảo cổ đặc biệt quý giá, có ý nghĩa nổi bật không chỉ đối với Hà Nội mà còn đối với lịch sử hình thành cộng đồng cư dân Việt cổ.

Theo Phó Bí thư Thành ủy Nguyễn Văn Phong, những kết quả khảo cổ đã góp phần tái hiện không gian sinh sống của người Việt từ hàng nghìn năm trước, tạo cơ sở khoa học quan trọng để nghiên cứu tiến trình lịch sử dân tộc. Từ đó, yêu cầu được đặt ra là bảo tồn phải đi trước một bước.

Phó Bí thư Thành ủy Nguyễn Văn Phong yêu cầu các cơ quan liên quan cần tiếp tục rà soát kỹ phạm vi, ranh giới, cốt nền và các yếu tố kỹ thuật của dự án, bảo đảm khu vực lõi của di tích được giữ gìn nguyên trạng.

Bên cạnh đó, việc đầu tư xây dựng Công viên di sản khảo cổ cũng cần dựa trên cơ sở khoa học, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng bởi một công viên di sản không thể chỉ được nhìn nhận như một không gian cây xanh hay một điểm tham quan đơn thuần.

Mở không gian mới cho lịch sử và văn hóa

Theo định hướng được đưa ra, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội được yêu cầu phối hợp với xã Hoài Đức hoàn thiện phương án đầu tư, nghiên cứu triển khai dự án theo lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế. Cùng với đó là tiếp tục khảo sát thực địa, tích hợp đầy đủ kết quả nghiên cứu, làm rõ mối liên hệ giữa các giá trị vật thể và phi vật thể để hình thành một không gian di sản hoàn chỉnh, có chiều sâu. Đây là bước đi cần thiết để Vườn Chuối không chỉ được bảo tồn như một “địa điểm khảo cổ”, mà từng bước trở thành một không gian văn hóa có khả năng kết nối quá khứ với hiện tại.

Trong tương lai, một Công viên di sản khảo cổ nếu được triển khai bài bản có thể tạo ra nhiều giá trị. Đó có thể là nơi học sinh tìm hiểu lịch sử bằng những tư liệu trực quan thay vì chỉ qua sách giáo khoa; nơi các nhà nghiên cứu tiếp tục khai quật, nghiên cứu và công bố các kết quả khoa học; đồng thời là điểm đến để người dân, du khách tìm hiểu về lịch sử vùng đất phía Tây Thủ đô.

Để thực hiện mục tiêu đó, việc tăng cường hợp tác với các chuyên gia, nhà khoa học trong nước và quốc tế cũng được đặt ra. Qua đó, Hà Nội có thể tiếp cận những mô hình bảo tồn tiên tiến, lựa chọn giải pháp phù hợp với đặc điểm của Vườn Chuối, đồng thời từng bước hướng tới mục tiêu xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh trong tương lai khi đủ điều kiện.

Đây là mục tiêu lâu dài và cần được nhìn nhận thận trọng, bởi việc đề nghị ghi danh một di sản quốc tế đòi hỏi hệ thống hồ sơ khoa học, cơ chế bảo vệ, quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị ở mức cao. Tuy nhiên, việc đặt ra tầm nhìn này ngay từ quá trình quy hoạch, bảo tồn sẽ giúp nâng cao yêu cầu đối với công tác nghiên cứu và quản lý di sản.

Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Hoài Đức Nguyễn Thanh Bình khẳng định địa phương sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến chỉ đạo, tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chuyên môn và các nhà khoa học để hoàn thiện phương án đầu tư, bảo đảm vừa gìn giữ nguyên vẹn giá trị di sản, vừa phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa, lịch sử của Vườn Chuối.

Định hướng của xã Hoài Đức là phát triển nơi đây trở thành không gian văn hóa - khảo cổ đặc sắc, gắn với giáo dục truyền thống, trải nghiệm, nghiên cứu khoa học và phát triển du lịch văn hóa; qua đó góp phần hình thành một không gian sáng tạo văn hóa tiêu biểu của Thủ đô.