Vũng Tàu quen và lạ

Một góc Vũng Tàu

1. Đi “Cấp” hay “Ô Cấp”, với phần đông bạn trẻ bây giờ, địa danh ấy nghe lạ, nhưng từ thời Pháp thuộc cho đến tháng 4/1975, hai từ ấy vừa quen thuộc vừa ngắn gọn với dân Sài Gòn để chỉ Vũng Tàu mà cứ mỗi thứ bảy, chủ nhật xuống đấy tắm biển.

Ngược dòng lịch sử, con người đã sinh sống ở Vũng Tàu từ khoảng thế kỷ thứ nhất TCN. Từ thế kỷ XVI, XVII, nhiều người Việt từ các vùng Thuận - Quảng đã bỏ xứ phiêu bạt vào miền Nam sinh sống, trong đó có Vũng Tàu. Năm 1698, Nguyễn Hữu Cảnh kinh lý đất Phương Nam, lập ra phủ Gia Định. Khi đó, Vũng Tàu thuộc tổng Phước An, huyện Phước Long của phủ này. Để bảo vệ cửa biển Vũng Tàu, năm 1788, chúa Nguyễn đã cho lập phong hỏa đài Phước Thắng ở hòn Ngọa Ngưu (gần Bạch Dinh ngày nay).

Bắt đầu năm 1775, tàu thuyền của Bồ Đào Nha và Pháp đã ra vào vùng biển Vũng Tàu buôn bán, và từ đấy người Pháp gọi Vũng Tàu là Cap Saint-Jacques

Sau khi lập ra triều Nguyễn, Gia Long đã cử ba đội quân đến Vũng Tàu xây dựng đồn lũy, chống hải tặc, trấn giữ cửa biển. Đời vua Minh Mạng đã lập ba làng Thắng Nhất, Thắng Nhì, Thắng Tam, được gọi chung là Tam Thắng (nay là phường Tam Thắng của TP.HCM). Dân các làng khai khẩn đất đai làm rẫy, lập vườn, làm nghề đánh cá, tạo nên Xóm Rẫy, Xóm Vườn, Xóm Lưới, “chết tên” cho đến nay.

Ngày 10/2/1859, sau khi chiếm được Đà Nẵng, trong quá trình xâm lược Nam Kỳ lục tỉnh (Biên Hòa, Gia Định, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên), dịp Tết Kỷ Mùi, quân viễn chinh Pháp gồm hơn 2.000 lính thủy đánh bộ với ba pháo hạm, ba tàu vận tải đã tiến vào vịnh Hàng Dừa (Bãi Trước ngày nay) hòng chiếm Vũng Tàu, đã bị vệ binh nhà Nguyễn đánh chặn bằng súng thần công đặt ở phong hỏa đài Phước Thắng và đánh lui nhiều đợt xung phong của đối phương, gây cho chúng nhiều tổn thất và kìm chân đội quân xâm lược hùng hậu từ một cường quốc phương Tây lần đầu tiên tấn công lục tỉnh. Nhưng do lực lượng quá mỏng, đạn quá ít, quân triều Nguyễn thất thủ, Vũng Tàu bị Pháp chiếm, rồi khoảng năm 1930, lấy tên Cap Saint-Jacques (Cap: Mũi đất, Saint-Jacques: Thánh Giắc), nghĩa là "Mũi đất của Thánh Giắc” chính thức đặt cho Vũng Tàu. Lâu dần, người Việt đọc chệch âm “Cap” thành “Cấp”, Allerau' Cap (mũi Đất) đọc gọn là Au Cap - Ô Cấp.

Hòn Bà

Vậy nguồn gốc của tên Vũng Tàu?

Sách Gia Định thành thông chí (1820) của Trịnh Hoài Đức, chép: “Thuyền Úc là lưỡi đất phòi ra ngoài biển, càng ra xa càng lớn. Phía Bắc bao lấy cửa Tắc Ký, phía Nam dựa vào Thát Sơn (núi Gành Rái), che khuất cửa biển Cần Giờ. Thế đất trông rất sung mãn, mặt vũng hướng về Tây, lòng vũng to rộng là nơi thu kết các dòng nhỏ của các sông, đầm và ngòi rạch chảy về biển, làm nơi ghe thuyền đến đậu rất yên ổn”. Chữ “úc” có bộ thủy trong chữ Hán chỉ địa danh liên quan đến biển. Nên Thuyền Úc có thể dịch là Vũng Thuyền, nhưng với phương ngữ Nam Bộ, dân gian vẫn gọi là Vũng Tàu. Tác phẩm Đại Nam nhất thống chí thời nhà Nguyễn mô tả: “... trong có vũng lớn gọi là Vũng Tàu, để che chở cho tàu thuyền đỗ nghỉ. Trên núi có suối nước ngọt, chân núi tụ họp dân chài, thật là chỗ cửa quan xung yếu”.

Chiếm được Vũng Tàu, thực dân Pháp quy hoạch trung tâm hành chính thị xã Cap dọc theo Bãi Trước, ven đường Boulevard des Landes (đường Quang Trung ngày nay) với nhà dây thép (bưu điện), nhà đoan (hải quan), tòa bố (dinh hành chánh), tòa án, trạm kiểm dịch, phòng hoa tiêu...

Người Pháp còn mở mang thị xã Cap thành nơi tắm biển, dưỡng bệnh cho quan chức thực dân, như Viện Điều dưỡng hoa tiêu Anduzer (1870), Bạch Dinh Villa Blanche (1896), khách sạn Grand (1897). Mạng lưới giao thông cũng được xây dựng, như đường số 15 (quốc lộ 51 bây giờ), đường vòng Núi Lớn, Núi Nhỏ, cầu tàu Bãi Trước, cầu tàu Bến Đình…

Hoàng hôn Bãi Trước

2. Nói đến Vũng Tàu là nghĩ đến du lịch biển.

Từ khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường, hội nhập sâu rộng với thế giới, thành phố Vũng Tàu ngày càng khang trang, hiện đại với nhiều con đường được mở rộng, những khách sạn đạt chuẩn quốc tế, những resort rợp cây xanh được xây dựng, hạ tầng những bãi tắm được nâng cấp, các di tích lịch sử - văn hóa được trùng tu, tôn tạo. Vì thế mà năm 2025, riêng phường Vũng Tàu (sáp nhập từ các phường 1, 2, 3, 4, 5, Thắng Nhì, Thắng Tam) đã có doanh thu du lịch vượt 6.000 tỷ đồng.

Vũng Tàu có nhiều bãi biển, nhưng hấp dẫn nhất là Bãi Trước, Bãi Sau.

Theo nhiều bậc cao niên tại Vũng Tàu, xưa kia, các công sở, dinh thự đều ở “mặt tiền” của bãi biển này, nên xuất hiện tên gọi Bãi Trước. Bãi Trước còn có tên Tầm Dương (tìm kiếm ánh mặt trời) bởi chiều chiều du khách và dân bản địa thường đến đây chờ ngắm mặt trời dần chìm xuống biển, tạo nên những áng mây đỏ hồng, đỏ tía in hình thuyền bè đậu san sát, lung linh đẹp.

Do nằm phía sau của “mặt tiền” phường Vũng Tàu nên bãi tắm khu vực này được gọi là Bãi Sau, còn có tên là Thùy Vân. Nghĩa của tiếng Hán, “thùy” thể hiện sự dịu dàng, thướt tha, “vân” nghĩa là mây, tượng trưng cho sự nhẹ nhàng, phiêu lãng. Biển Bãi Sau cũng dịu dàng như mây vờn nên người đời ghép hai chữ này đặt tên cho cả khu vực Bãi Sau, gồm tên đường và tên bãi tắm.

Bãi Thùy Vân

Năm ngoái, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) đã chi 1.100 tỷ đồng chỉnh trang và xây mới hạ tầng bãi tắm Thùy Vân với quảng trường, công viên, khu trượt nước, đặc biệt là tháp Tam Thắng - một biểu tượng mới của Vũng Tàu. Vào buổi tối, hệ thống đèn màu biến nơi đây thành một “khu rừng ánh sáng” lung linh, trở thành điểm check in của đông đảo du khách.

Vũng Tàu còn nổi tiếng bởi có nhiều di tích lịch sử - văn hóa và thắng cảnh rất đáng để chiêm ngưỡng.

Núi Lớn là điểm nhấn độc đáo của toàn cảnh thành phố biển. Khu vực Núi Lớn có những điểm tham quan thú vị, như Hồ Mây ở độ cao hơn 210m, như Bạch Dinh - một kiến trúc châu Âu từ cuối thế kỷ XIX. Phía bắc Núi Lớn là khu Thích Ca Phật Đài 28 ha, bao gồm tượng Phật tọa thiền trên đài sen và ngọn tháp thờ xá lợi Phật cùng khu thiền viện với không gian xanh mát.

Từ Núi Lớn, qua Bãi Trước 9km là đến Núi Nhỏ 120ha, cao 170m, trên đỉnh núi có ngọn hải đăng 18m màu trắng nổi bật giữa rừng xanh, biển xanh, được xây dựng năm 1862, và tượng Chúa Kitô mà lòng tượng đủ chỗ đón 100 người, lại có cầu thang 133 bậc dẫn lên vai Chúa, từ đó có thể ngắm toàn cảnh Vũng Tàu.

Dưới chân Núi Nhỏ là Hòn Bà 5.450m2, nơi có miếu thờ Thủy Long Thần nữ, đã trở thành điểm du lịch mới của Vũng Tàu. Đường ra Hòn Bà đá gập ghềnh, chỉ hiển hiện vào những khi thủy triều rút cạn.

Rồi từ đây hãy đến mũi Nghinh Phong - cái tên luôn nằm trong top 10 địa điểm nhất định phải ghé khi du lịch Vũng Tàu.

Tượng Chúa Kitô

Vũng Tàu có sông Rạng chảy qua xã đảo Long Sơn. Giữa sông Rạng là những làng bè nuôi cá và hàu, cũng là sản phẩm du lịch sông nước độc đáo. Xã Long Sơn có núi Nứa với đỉnh Bà Trào 183m. Hồ nước ngọt Mang Cá nằm ở phía Tây núi Nứa ngát hương mỗi mùa sen nở hoa, khiến không gian nơi đây như bừng sáng, đẹp tinh khôi.

Độc đáo nữa là tại Long Sơn có Nhà Lớn Long Sơn - quần thể di tích văn hóa - lịch sử (được công nhận năm 1991) nơi thờ tự và sinh hoạt chính của đạo Ông Trần - một tín ngưỡng dân gian hình thành từ đầu thế kỷ XX, khai sáng bởi Lê Văn Mưu (1855-1935), còn gọi là Ông Trần - một nghĩa quân chống Pháp, một trong những người khai khẩn đảo Long Sơn. Đạo Ông Trần thờ cúng tổ tiên, trời đất và thực hành nhân, lễ, nghĩa, trí, tín, trung, hiếu. Người theo đạo thường mặc áo bà ba đen, búi tóc, đi chân trần.

Vũng Tàu đúng là Điểm đến Du lịch biển hàng đầu Châu Á trong hành trình khẳng định thương hiệu quốc tế, đúng như Tổ chức World Travel Awards đã trao danh hiệu Asia's Leading Coastal City Break Destination 2025 cho vùng đất độc đáo này của TP.HCM.

Phương Hà