Vó ngựa mùa xuân ở gò Thì Thùng

Lễ hội ấy giữ nhịp thở của mùa xuân, giữ hồn cốt của một vùng đất từng nuôi dưỡng những “chiến mã” tiến vua.

Từ vùng đất của tiếng vó ngựa

Tuy An Tây từng được gọi bằng cái tên “vùng đất của tiếng vó ngựa”. Xưa, giao thông đi lại vô cùng khó khăn, những thung lũng hun hút, đường mòn quanh co nên ngựa thồ hàng xuống đồng bằng, ngựa mang muối, dầu, vải vóc ngược lên núi. Móng ngựa thành lối mòn, in dấu trong ký ức của bao thế hệ.

Ông Võ Văn Chiến, một trong số ít gia đình còn nuôi ngựa ở Tuy An Tây nhớ lại: “Hồi trước, đi đâu người ta cũng gặp ngựa. Trong chiến tranh, ngựa tải hàng ra trận. Sau năm 1975, ngựa kéo gỗ, chở lương thực, xây nhà, kéo xe chở khách ra chợ... Việc gì cũng nhờ ngựa”.

Nuôi ngựa cũng là một nghệ thuật. Ngựa được chăm bẵm bằng lúa ngâm, gạo lứt, mật đường, cám tinh và cỏ thơm. Hôm nào có hàng chạy, chủ dậy thật sớm, cho ngựa ăn no rồi chuẩn bị thức ăn cho quãng đường dài.

Ảnh: Thanh Nhân

Ngựa khỏe, ít bệnh nên càng được quý như của để dành. Một con ngựa con 6 tháng tuổi đã có giá cả chục triệu đồng; ngựa trưởng thành, kéo thồ tốt có thể lên đến 20 triệu đồng.

Không chỉ là sức kéo, ngựa Tuy An Tây còn mang một bề dày lịch sử. Từ xưa, ngựa Phú Yên - vùng đất liền kề, từng nổi tiếng khắp Nam Trung Bộ, nhiều con được tuyển chọn để tiến vua. Thời Tây Sơn, những đàn Sảo Mã dũng mãnh có không ít con được lấy từ vùng này, góp công lớn trong các chiến thắng như Ngọc Hồi - Đống Đa mùa xuân Kỷ Dậu 1789.

Đến triều Nguyễn, ngựa nơi đây vẫn được trọng dụng. Năm 1827, vua Minh Mạng từng lệnh cho tỉnh Phú Yên tuyển 25 con ngựa trắng để sung vào chuồng ngự dụng, thưởng cả trăm lạng bạc; thậm chí còn mời 2 người dân địa phương về kinh để hướng dẫn cách nuôi ngựa cho triều đình.

Nhịp vó ngựa trong hội đua xuân

Cuộc sống đổi thay khiến hình ảnh ngựa thồ dần lùi vào dĩ vãng, nhường chỗ cho xe máy, xe tải. Nhưng cứ đến mùng 9 Tết, giữa trời xuân nắng nhẹ, hàng ngàn người từ khắp nơi lại rủ nhau về gò Thì Thùng để xem hội đua ngựa truyền thống.

Ngựa đua ở đây nhỏ thó, mộc mạc - đúng dáng vẻ của ngựa vùng núi, nhưng khi vào sân đua lại trở thành những “chiến mã” thực thụ. Kỵ sĩ cũng chẳng phải tay đua chuyên nghiệp, mà là những nông dân chân đất, quanh năm gắn bó với nương rẫy và con ngựa của gia đình.

Ảnh: Thanh Nhân

Không ai còn nhớ hội đua bắt đầu từ khi nào. Chỉ biết rằng mấy chục năm trước, ông Võ Ngọc, một người ở gò Thì Thùng giàu tình yêu với ngựa, đã đề xuất mở hội đua vào ngày mùng 9 Tết.

Ý tưởng được thôn làng hưởng ứng và một trường đua đã ra đời giữa gò Thì Thùng. Người dân chặt cây rừng dựng rào, san đất cho bằng. Trước giờ đua, trưởng thôn làm lễ nhỏ tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong chiến trận xưa - một nghi lễ rất nhân văn, đậm nghĩa tình miền núi.

Ngày hội đến, cả xã như bỏ lại chuyện nương rẫy. Từ sáng sớm, dòng người nối dài trên những lối mòn lên gò. Không khí rộn ràng, rực rỡ cờ hoa giữa mùa xuân càng làm hội đua thêm sống động.

Cũng bởi tính chất dân dã nên mỗi cuộc đua đều chứa đựng những bất ngờ khó đoán. Có con ngựa chạy đúng một vòng rồi… dừng lại! Có kỵ sĩ bị hất xuống giữa cỏ non. Có chú ngựa đang hăng say lại quay ngoặt vào vệ đường gặm cỏ.

Nhưng chính những điều ấy làm nên nét duyên rất riêng của hội đua: chân thật, hồn nhiên và vui tươi, như hơi thở của mùa xuân mới. Theo lãnh đạo xã Tuy An Tây, điều quan trọng nhất là hội đua vẫn giữ được sự nguyên sơ, mộc mạc, cái chất khiến gò Thì Thùng trở thành một điểm hẹn văn hóa đầu năm.

Chính quyền xã đang nỗ lực nâng tầm lễ hội theo hướng ngày càng bài bản, gắn với quảng bá Di tích lịch sử quốc gia địa đạo Thì Thùng để thu hút du khách. Để từ đó, vó ngựa xuân không chỉ là âm thanh của một lễ hội, mà còn là âm vang truyền thống, là niềm tự hào của người dân Tuy An Tây - những người luôn gìn giữ, nâng niu hồn cốt quê hương qua từng mùa Tết đến.

Tác giả: Lê Công Phương