Vĩnh Định, dòng sông không chỉ có phù sa

Sông Vĩnh Định và văn bia ngự chế của vua Nguyễn

Vĩnh Định là dòng sông chảy qua vùng đất phía Nam tỉnh Quảng Trị, nối sông Thạch Hãn với Ô Giang, Ô Lâu, rồi đổ vào phá Tam Giang. Trải qua hàng trăm năm, dòng sông không chỉ đổi thay về diện mạo mà còn mang trong mình nhiều dấu tích lịch sử cùng những tên gọi khác nhau.

Trong quá trình định hình và phát triển vùng đất Đàng Trong, các vị vua, chúa nhà Nguyễn đặc biệt quan tâm đến việc xây dựng hệ thống giao thông đường thủy gắn với phát triển nông nghiệp và thương nghiệp, kết nối các vùng đồng bằng với trung tâm của những vùng đất mới. Thuở ban đầu, Vĩnh Định là một dòng sông tự nhiên chảy qua nhiều làng xã của Quảng Trị. Dòng sông đi qua vùng đất nào, người dân thường lấy tên địa danh nơi đó để gọi tên sông.

Sông Vĩnh Định ngày nay vẫn giữ vai trò quan trọng trong tiêu thoát lũ và phục vụ sản xuất nông nghiệp - Ảnh: T.T

Việc đào, khơi thông dòng Vĩnh Định được chính sử triều Nguyễn ghi chép khá đầy đủ. Sách "Đại Nam thực lục chính biên" (Đệ nhị kỷ), quyển 32, trang 8-9 ghi rõ: "Ất Dậu, năm Minh Mạng thứ 6 (1825), mùa xuân, tháng 3, đào sông Vĩnh Định ở Quảng Trị. Quảng Trị trước có đường kênh từ Trung Đơn đến La Vi, rồi nhiều cát lấp thành nông cạn, thuyền bè khó đi. Vua muốn thông đường vận chở, trước sai giám thành Đỗ Phúc Thịnh đến xem xét. Bèn bàn khai đường kênh mới từ Quân Kinh đến Trung Đơn (dài hơn 1.720 trượng, mặt nước rộng 6 trượng là cùng). Đến nay mới sai Phó đô thống chế Phan Văn Thúy trông coi việc đào sông, cấp cho cờ khâm sai và bài phụng chỉ để thêm trọng sự thể (từ sau có việc sai phái đặc biệt đều cấp cho cờ bài)".

Qua ghi chép của chính sử triều Nguyễn có thể thấy, việc đào sông Vĩnh Định được triều Nguyễn nói chung và vua Minh Mạng nói riêng chuẩn bị hết sức chu đáo. Nhà vua trực tiếp chỉ đạo, phân công nhiệm vụ rõ ràng cho từng lực lượng tham gia. Với một công trình quy mô lớn, việc đào sông được hoàn thành chỉ sau gần 5 tháng cho thấy sự quyết tâm của triều đình nhà Nguyễn cùng sự đóng góp to lớn của Nhân dân.

Nhà nghiên cứu sử học, thạc sĩ Lê Đức Thọ nhận định: "Sông Vĩnh Định là minh chứng cho thành tựu trị thủy của triều Nguyễn. Công sức của vua Minh Mạng và nhiều thế hệ người dân đã biến dòng sông thành một thắng tích được ghi khắc trên Thuần Đỉnh".

Ngày nay, tại xóm Cồn Đống, làng Câu Hoan nằm bên sông Vĩnh Định thuộc xã Diên Sanh, vẫn còn lưu giữ hai văn bia do vua Minh Mạng và vua Thiệu Trị ngự chế trong các chuyến Bắc tuần đi qua sông Vĩnh Định. Dù nhiều chữ đã bị hư hại do bom đạn, nội dung cơ bản của hai bài văn bia vẫn có thể đọc và nhận diện.

Bài văn bia của vua Minh Mạng có nhan đề "Ngự chế quá Vĩnh Định hà đề" (1836), lược thuật quá trình đào sông và ca ngợi cảnh sắc của dòng Vĩnh Định. Tấm bia đá nằm bên trái khắc bài văn bia do vua Thiệu Trị viết, có tựa đề “Quá Vĩnh Định hà cảm tác” (1842), ca ngợi công lao trị thủy, khai sông và gửi gắm những triết lý trị quốc sâu sắc.

Nhà nghiên cứu sử học, thạc sĩ Lê Đức Thọ giới thiệu văn bia "Ngự chế quá Vĩnh Định hà đề" - Ảnh: T.T

Sông đào không chỉ có phù sa

Hai tấm văn bia đặc biệt và hiếm có do hai vị vua triều Nguyễn ngự chế, khắc tạc và dựng bên dòng sông Vĩnh Định là minh chứng sinh động cho tầm quan trọng của công cuộc trị thủy đối với vương triều, thấy rõ chính sách trọng nông của nhà Nguyễn, coi thủy lợi là nền tảng để phát triển nông nghiệp và ổn định đời sống Nhân dân.

“Ngày nay, dù nhiều đoạn sông đã bị thu hẹp, bồi lấp, Vĩnh Định vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng, tiếp tục phát huy vai trò trong việc dẫn thủy nhập điền, phục vụ sản xuất nông nghiệp và mang lại sinh kế bền vững cho người dân”, ông Lý Minh Huỳnh, ở xã Diên Sanh nói.

Con sông Vĩnh Định uốn mình qua nhiều làng quê, từ Nam Hải Lăng, Diên Sanh đến Vĩnh Định, như ôm trọn những xóm làng, ruộng đồng vào lòng mình. Không chỉ bồi đắp phù sa, dòng sông còn bồi đắp đời sống tinh thần của bao thế hệ người dân Hải Lăng (cũ). Chứng kiến bao thăng trầm lịch sử và sự đổi thay của quê hương, Vĩnh Định đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận đối với nhiều văn nghệ sĩ và những người con lớn lên bên dòng sông. Nhà thơ Võ Văn Hoa, người con của quê hương Hải Lăng, từng gắn bó với dòng Vĩnh Định từ thuở nhỏ, đã sáng tác ca khúc "Vĩnh Định ơi ta về" với những giai điệu nồng nàn, tha thiết.

Ngày nay, dấu tích của dòng sông từng là tuyến thủy lộ để các vua triều Nguyễn ngự giá ra Bắc chỉ còn như ánh vàng son phản chiếu trên mặt nước. Thế nhưng, Vĩnh Định vẫn miệt mài chảy, đúng với sứ mệnh mà lịch sử đã trao gửi: Góp phần tiêu thoát lũ, tưới mát đồng ruộng và mang lại cuộc sống ổn định, bền vững cho cư dân hai bên bờ.

Trần Tú