Vì sao quy hoạch trăm năm cần nhiều thang thời gian?

Cả Hà Nội và TP.HCM đều công bố hoặc thảo luận những bản quy hoạch với tầm nhìn kéo dài tới một thế kỷ. Đây là một bước tiến so với chu kỳ quy hoạch 10 năm, tầm nhìn 20 - 30 năm quen thuộc (Luật Quy hoạch 2025) và “tư duy nhiệm kỳ” vốn phổ biến.

Nhưng chính vì thời hạn quá dài, câu hỏi cần được trả lời: Quy hoạch trăm năm thực sự là gì, có phải là bản đồ mô tả chính xác thành phố năm 2125, hay chỉ là một khung định hướng cho những gì cần gìn giữ và những gì có thể thay đổi? Câu hỏi này quan trọng bởi một thành phố không biến đổi như một khối thống nhất. Trong cùng một không gian có những thứ thay đổi trong vài ngày, vài năm; có những thứ cần nhiều thế hệ và có những thứ được hình thành qua hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm.

Nói cách khác, một thành phố không chỉ có nhiều lớp không gian mà còn có nhiều nhịp thời gian.

Hãy nhìn một cây cầu, một ngôi làng và một dòng sông. Cả ba cùng xuất hiện trên một tấm bản đồ quy hoạch nhưng không “sống” theo cùng một “chiếc đồng hồ”. Ảnh: Nguyễn Hải

Cây cầu, ngôi làng, dòng sông

Người Việt nói “bãi bể nương dâu”, người Trung Hoa bảo “tang điền thương hải” (ruộng dâu hóa biển xanh, biển xanh rồi có thể lại thành ruộng dâu). Triết gia Hy Lạp Heraclitus viết “không ai tắm hai lần trên cùng một dòng sông”. Ba cách diễn đạt từ ba nền văn hóa khác nhau nhưng cùng một nhận thức: thời gian làm thay đổi mọi sự vật, có khi trong từng khoảnh khắc, có khi qua bao thế hệ. Nếu vậy, một thành phố sau một thế kỷ càng không thể được hình dung như một bức tranh đẹp bất động treo tường.

Điều quy hoạch tầm nhìn trăm năm cần xác lập không phải là hình dạng cuối cùng của thành phố, mà là những nguyên tắc đủ bền vững để thành phố thích nghi với những biến đổi tất yếu, bởi trong một thế kỷ các sự vật không hình thành và biến đổi theo cùng một nhịp.

Hà Nội đang bước vào giai đoạn chỉnh trang và tái thiết đô thị với quy mô lớn. Kinh nghiệm từ nhiều thành phố trên thế giới cho thấy, mỗi quyết định quy hoạch không chỉ tác động đến hạ tầng và kinh tế mà còn ảnh hưởng lâu dài tới cộng đồng cư trú, sinh kế và bản sắc đô thị. Ảnh: CTV

Hình ảnh giải phóng mặt bằng Dự án nạo vét, xây dựng hạ tầng, cải tạo môi trường bờ bắc kênh Đôi (TP.HCM). Ảnh: Trung Dũng

Hãy nhìn một cây cầu, một ngôi làng và một dòng sông. Cả ba cùng xuất hiện trên một tấm bản đồ quy hoạch nhưng không “sống” theo cùng một “chiếc đồng hồ”. Cây cầu có thể được thiết kế và xây dựng trong vài năm. Một ngôi làng cần nhiều thế hệ để hình thành đủ cộng đồng cư trú, sinh kế, quan hệ xã hội và ký ức. Một dòng sông và hệ sinh thái của nó có thể được kiến tạo qua hàng nghìn năm.

Tốc độ phá hủy và phục hồi của chúng cũng khác xa nhau. Một cây cầu có thể sập trong vài phút vì bão lũ và được xây lại trong vài năm. Một ngôi làng có thể bị giải tỏa trong vài tháng để lấy đất làm hạ tầng nhưng để cộng đồng hình thành lại ký ức, tập quán, mạng lưới họ hàng, quan hệ láng giềng và sinh kế như trước có thể cần nhiều thế hệ - nếu còn có thể. Một dòng sông có thể bị nắn dòng, san lấp hay ô nhiễm chỉ trong vài chục năm nhưng để phục hồi lòng sông, bãi bồi và hệ sinh thái có khi mất nhiều trăm năm, thậm chí không còn khả năng cứu vãn.

Nhưng trên bản quy hoạch “tầm nhìn trăm năm”, cây cầu, ngôi làng và dòng sông vẫn nằm cùng một tấm bản đồ như thể chúng cùng vận động theo một nhịp thời gian. Nghịch lý ấy cho thấy bản đồ thể hiện rõ không gian nhưng lại che khuất thời gian; trong khi quy hoạch dài hạn không chỉ tổ chức không gian mà còn phải nhận diện những khác biệt về thời gian của các thành phần tạo nên đô thị.

Ngày 11.5.2026, HĐND thành phố Hà Nội đã thông qua nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, quy mô  hơn 11.400 ha với khoảng 50.000 hộ dân (khoảng 200.000 người) chịu ảnh hưởng. Trong ảnh: Hiện trạng (trên) và Phối cảnh dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, đoạn qua khu vực nội đô Hà Nội. Ảnh: Đức Nguyễn

Ba ví dụ trên không ngẫu nhiên. Chúng thuộc ba hệ thống nền tảng của cách tiếp cận SETS (Social - Ecological - Technological Systems): xã hội (làng), sinh thái (sông), công nghệ (cầu). Ba hệ thống ấy không chỉ khác nhau về chức năng mà còn khác nhau về nhịp thời gian. Đây mới là điều đáng suy nghĩ nhất trong tư duy quy hoạch dài hạn. Bởi khi một thành phố có nhiều chiếc đồng hồ cùng chạy, rủi ro lớn xuất hiện khi chiếc đồng hồ nhanh can thiệp vào chiếc đồng hồ chậm. Một bãi bồi ven sông có thể bị san lấp trong vài tuần để làm đường, trong vài năm để xây nhà. Nhưng hành lang thoát lũ mà nó đảm nhiệm nếu bị phá vỡ có thể cần hàng trăm năm để phục hồi, thậm chí không thể. Vậy không thể dùng tốc độ của cái nhanh để quyết định số phận của cái chậm.

Một quy hoạch trăm năm không thất bại chỉ vì dự báo sai vài con số về dân số, công nghệ hay phương thức vận tải (những dự báo ấy vốn luôn có khả năng sai). Nó thất bại khi không phân biệt được đâu là phần sai vẫn có thể sửa và đâu là phần nếu sai vĩnh viễn không thể phục hồi, hoặc phải mất rất nhiều thời gian, của cải mới có thể khôi phục.

Bão Yagi năm 2024 là một lời nhắc về chiếc đồng hồ xã hội. Cơn bão chỉ đi qua trong vài ngày nhưng phá hủy những gì con người xây dựng trong nhiều năm. Sau bão, một khu dân cư gượng đứng dậy được không chỉ nhờ con đường đã sửa chữa mà còn nhờ mạng lưới họ hàng, láng giềng - những thứ hình thành chậm nhưng lại trở thành chỗ dựa cho con người trong cơn khủng hoảng.

Đại dịch Covid-19 cũng cho thấy điều tương tự. Khi các chuỗi cung ứng chính thức bị đứt gãy trong những đợt phong tỏa thì chính những mạng lưới nhỏ của cộng đồng, với những hình thức trao đổi và mua bán không chính thức, đã giúp cư dân đô thị duy trì cuộc sống, trong khi các hệ thống lớn và chính thức tạm thời tê liệt.

Trong những ngày thành phố bị phong tỏa vì Covid-19, những mạng lưới mua bán nhỏ vẫn giúp đời sống đô thị vận hành, trong khi các hệ thống lớn bị gián đoạn. Ảnh: Trần Trung Chính

Điều này dẫn đến một nghịch lý: những thứ có thể xây dựng lại nhanh thường không phải là những thứ quyết định khả năng phục hồi của đô thị. Một tuyến đường hay một cây cầu có thể được sửa chữa, xây lại trong thời gian ngắn. Nhưng một cộng đồng bị phân tán, một hệ sinh thái bị phá vỡ hay một mạng lưới xã hội bị đứt gãy cần nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ, để hình thành lại.

Vì vậy chậm không đồng nghĩa với lạc hậu. Nhiều khi chính cái chậm là bộ nhớ và sức chống chịu của thành phố. Nên điều cần được bảo vệ không chỉ là hình dạng đô thị mà là các khả năng (điều kiện đất đai, sinh kế, mạng lưới xã hội...) để mỗi thế hệ tiếp tục kiến tạo và tái tạo không gian sống phù hợp với thời đại của mình.

Phối cảnh trước và sau khi tái thiết ngoài đê phường Hồng Hà (khu vực gần cầu Nhật Tân). Ảnh: HUPI

Tầm nhìn không phải là quy hoạch và chuyện nhanh - chậm

Cũng cần phân biệt rõ hai khái niệm đang đặt cạnh nhau: tầm nhìn và quy hoạch. Quy hoạch theo nghĩa chặt chẽ là công cụ tổ chức không gian và sử dụng đất. Nó phải trả lời những câu hỏi tương đối cụ thể: Ở đâu (đất)? Bố trí cái gì (công trình)? Với mục đích nào (cho việc gì)?

Tầm nhìn trăm năm lại trả lời câu hỏi khác: Thành phố muốn trở thành gì và muốn giữ lại điều gì trong quá trình trở thành nó?

Một bên cần cụ thể, một bên phải đủ khái quát. Vì vậy tầm nhìn không nên bị hiểu như một bản tiên đoán về tương lai. Nó nên là một tập hợp những nguyên tắc đủ bền vững để dẫn dắt nhiều thế hệ quy hoạch khác nhau. Nói gọn: tầm nhìn xác định hướng đi của tương lai xa, quy hoạch xác định cách tổ chức không gian cho mục tiêu gần. Hai khái niệm bổ sung cho nhau nhưng không nên đồng nhất. Một quy hoạch tốt không phải là quy hoạch dự báo đúng mọi thứ sẽ xảy ra mà cho phép xã hội sửa sai nhưng không phải trả giá bằng những tổn thất vô cùng lớn.

Nếu thành phố vận hành theo nhiều nhịp thời gian, nhiệm vụ của quy hoạch tầm nhìn trăm năm không thể là cố định một bức tranh về thành phố năm 2125 - không nhà quy hoạch nào có thể dự báo chính xác điều đó. Điều cần quản lý trước hết là sự khác biệt về tốc độ biến đổi và khả năng phục hồi. 

Những gì thuộc nhịp nhanh: công nghệ, mô hình kinh doanh, phương thức vận tải, nhu cầu sử dụng không gian - cần được để mở, đủ linh hoạt để thay đổi.

Những gì thuộc nhịp chậm: hành lang thoát lũ, hệ sinh thái nền tảng, cấu trúc cảnh quan, quỹ đất của các khu định cư lâu đời, những mạng lưới xã hội có giá trị - cần những giới hạn bảo vệ đủ bền vững để vượt qua nhiều nhiệm kỳ và nhiều thế hệ. Tầm nhìn dài hạn phải bảo vệ không chỉ hình thái mà cả chức năng, quan hệ và năng lực tái sinh của những cấu trúc hình thành chậm.

Tri thức về hệ thống đê điều cũng giúp một nguyên tắc quan trọng. Một công trình phòng chống lũ không thể chỉ được thiết kế theo những gì xảy ra thường xuyên qua vài chục năm trước mắt. Nó phải tính đến những sự kiện hiếm gặp nhưng có hậu quả lớn trong nhiều trăm năm, bởi hậu quả của việc đánh giá thấp rủi ro có thể kéo dài vượt xa dăm nhiệm kỳ của thể chế.

Những đợt nước lớn nhắc lại vai trò nguyên thủy của sông Hồng như một hành lang thoát lũ của toàn vùng châu thổ. Ảnh: Vietnam+

Sụt lún diễn ra trên diện rộng, từ trung tâm đến ngoại thành TP.HCM. Có nơi tốc độ lún lên tới 8cm/năm. Trong ảnh: Sạt lở bờ kênh Thanh Đa thuộc phường Thạnh Mỹ Tây (trước là phường 25, quận Bình Thạnh) khiến nhiều nhà dân có nguy cơ đổ sập. Ảnh: Trung Dũng

Vậy nếu một con đê được tính toán với tầm nhìn rủi ro hàng trăm năm thì việc bảo vệ hành lang thoát lũ, dòng sông, hệ sinh thái nền tảng hay những cấu trúc định cư có giá trị lâu dài cũng cần phải được nhìn bằng một thang thời gian tương tự. Từ quan điểm này có thể hình dung một cơ chế phù hợp hơn cho quy hoạch dài hạn với hai lớp thời gian cùng tồn tại trong một hệ thống quy hoạch.

Lớp thứ nhất là ngưỡng bảo vệ dài hạn. Lớp này áp dụng cho những gì nếu mất đi sẽ rất khó hoặc không thể phục hồi: hành lang thoát lũ, hệ sinh thái nền tảng, các cấu trúc cảnh quan quan trọng, những khu định cư có giá trị lịch sử và những mạng lưới xã hội đặc biệt. Các giới hạn này phải đủ bền vững để không dễ dàng bị thay đổi chỉ bởi một chu kỳ đầu tư, một nhiệm kỳ hay một biến động ngắn hạn.

Lớp thứ hai là quy hoạch không gian thích ứng. Đây là phần được rà soát định kỳ, chẳng hạn theo chu kỳ 10 hoặc 20 năm, dành cho phần còn lại của đô thị - nơi công nghệ, kinh tế, dân số, phương thức vận tải và lối sống có thể thay đổi nhanh hơn nhiều.

Hai lớp ấy có thể cùng nằm trong một hệ thống quy hoạch nhưng không nhất thiết phải có cùng một chu kỳ hiệu lực. Đây có thể là cách để quy hoạch tầm nhìn trăm năm không trở thành một bản đồ cứng nhắc, rằng phần cần bảo vệ thì phải có thời gian dài; phần có thể thay đổi thì phải có không gian để thay đổi.

Bản đồ quy hoạch hệ thống hạ tầng kỹ thuật - Quy hoạch thổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm.

Đề xuất 10 vùng quản lý phát triển của TP.HCM theo dự thảo Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm do Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia, Bộ Xây dựng phối hợp với Công ty Tư vấn Boston (BCG) thực hiện. Mỗi vùng được xác định theo chức năng chủ đạo, điều kiện đất đai, hạ tầng, môi trường, bản sắc và yêu cầu kiểm soát phát triển. 

Đọc một bản quy hoạch tầm nhìn trăm năm?

Từ cách nhìn trên, khi đọc một bản quy hoạch dài hạn, có lẽ chúng ta không nên chỉ hỏi “Dự báo này có đúng không?” mà nên hỏi:

1. Nó có phân biệt được cái gì thay đổi theo năm, theo thập kỷ và theo thế kỷ?

2. Nó có xác lập được những ngưỡng bảo vệ đủ bền vững cho những gì cần hàng thế kỷ để hình thành hoặc phục hồi?

3. Nó có để đủ khoảng trống cho những thế hệ con người chưa ra đời được tự quyết định phần còn lại?

Bởi nếu quy hoạch chỉ nhìn thấy không gian mà không nhìn thấy thời gian thì cây cầu, ngôi làng và dòng sông sẽ bị đối xử như những đối tượng có cùng khả năng thay đổi. Đó chính là điều cần cảnh giác! Vì bản quy hoạch tầm nhìn trăm năm tốt không cần trả lời hết mọi câu hỏi ngay từ đầu mà cần làm rõ vấn đề nền tảng: đâu là ranh giới không được phép vượt qua và đâu là khoảng trống cần để lại cho mỗi thế hệ tự quyết định phần còn lại?

Người dân xem sa bàn thể hiện quy hoạch tổng thể của toàn thành phố, nơi cập nhật đầy đủ và chi tiết nhất các nội dung chỉ giới mới của đồ án tầm nhìn 100 năm tại Triển lãm Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm tổ chức tại Bảo tàng Hà Nội hồi tháng 6.2026. Ảnh: Đoan Túc

Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm đang gây lo lắng giải tỏa diện rộng làng cổ Bắc Biên - vùng đất có lịch sử hơn 1.000 năm gắn liền với buổi đầu định đô Thăng Long, quê hương của danh tướng Lý Thường Kiệt. Ảnh: Phan Anh Tuấn

“Trải qua một cuộc bể dâu…” (Nguyễn Du) - sau một thế kỷ nữa công nghệ sẽ thay đổi. Những công trình mới sẽ xuất hiện, cảnh quan thành phố sẽ khác. Những ngành nghề hôm nay có thể biến mất và những ngành nghề chúng ta chưa từng biết sẽ ra đời.

Một trăm năm là đủ dài để những dự báo lạc quan về công nghệ, kiểu viễn cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ giải phóng con người khỏi lao động mưu sinh thành hiện thực. Nghe rất hấp dẫn nhưng công nghệ tiến bộ không có nghĩa nó tự động thay đổi quan hệ sở hữu. Đồng ý AI có thể làm giảm nhu cầu lao động nhưng giá trị do nó tạo ra vẫn tập trung vào nhóm nhỏ người sở hữu nó. Thế nên thành phố trăm năm sau có thể vẫn mang cấu trúc phân tầng giàu/nghèo quen thuộc, chỉ khoác một lớp áo công nghệ mới.

Và rồi sẽ có nhiều cây cầu xây mới, nhiều tuyến metro mở thêm, thêm nhiều tòa nhà vươn cao hơn lên trời xanh. Nhưng các cánh rừng nguyên sinh bị đốn hạ, nhiều dòng sông bị bó hẹp, các đập ngăn làm cạn kiệt nước, nhiều hệ sinh thái bị phá vỡ, một ngôi làng đã biến mất hay ký ức của một cộng đồng đã đứt gãy... thì không thể phục dựng chỉ bằng các dự án mới.

Có lẽ giá trị lớn nhất của quy hoạch tầm nhìn trăm năm không nằm ở việc dự báo chính xác thành phố sẽ ra sao vào năm 2125 mà ở chỗ cho biết điều gì có thể thay đổi, điều gì cần được bảo vệ và điều gì không được phép đánh mất - để một thế kỷ sau, các thế hệ con cháu vẫn còn đủ không gian, ký ức và năng lực để lựa chọn tương lai của chính mình.

Một bản đồ có thể chỉ một. Nhưng thành phố có nhiều chiếc đồng hồ. Có chiếc chạy theo mùa. Có chiếc chạy theo một đời người. Có chiếc chạy theo nhiều thế hệ. Và có những chiếc đồng hồ vận hành hàng thế kỷ. Có thể tầm nhìn trăm năm không phải là học cách nhìn xa hơn mà học cách đọc đúng “những chiếc đồng hồ” đang cùng nhau làm nên thành phố.

Bởi quy hoạch tầm nhìn trăm năm, xét cho cùng không phải cố định tương lai - là điều bất khả - mà giữ cho tương lai còn khả năng được lựa chọn.