Vạn Thủy Tú, nơi lưu giữ không gian văn hóa biển

Vạn Thủy Tú nơi đang lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị, trong đó có 24 sắc phong của các vị vua Triều Nguyễn.

Nơi hội tụ tín ngưỡng cộng đồng

“Trước mắt du khách là bộ xương cá ông dài hơn 20 m, cao gần 4 m được người dân địa phương gìn giữ và tôn thờ qua hàng trăm năm. Đến thời điểm hiện nay, đây là bộ cốt cá ông lớn nhất Đông Nam Á được phục chế và trưng bày. Từ bao đời nay, ngư dân miền biển vẫn tin rằng, cá ông là vị thần cứu nạn trên biển. Khi gặp bão tố, nếu được cá ông “phò trợ”, họ có thể vượt qua hiểm nguy, trở về bình an...”. Những thông tin ngắn gọn, cụ thể được phát ra từ chiếc loa đặt tại Nhà trưng bày trong khuôn viên Vạn Thủy Tú, khiến đoàn khách không giấu được sự ngạc nhiên trước kích thước và sự nguyên vẹn của bộ cốt.

Gia đình bà Hà Thị Nhung, từ Hà Tĩnh vào tham quan chia sẻ: “Tôi từng thấy hình ảnh trên mạng, nhưng khi tận mắt chứng kiến thì thực sự choáng ngợp và thấy rõ sự linh thiêng, ý nghĩa đối với ngư dân”.

Theo các tài liệu của Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, Vạn Thủy Tú là một trong những vạn được ngư dân tạo lập khá sớm ở phía Đông Nam tỉnh. Vạn nằm trên đường Ngư Ông, phường Phan Thiết, là nơi tôn thờ Thủy tổ nghề biển. Căn cứ các tài liệu Hán - Nôm và hiện vật lưu giữ, thờ phụng tại vạn xác định, Vạn Thủy Tú được tạo lập vào năm Nhâm Ngọ 1762. Tương truyền, cuối thế kỷ XVIII, sau khi Vạn Thủy Tú được xây dựng xong có một vị cá voi rất lớn đã lụy (chết) trôi dạt vào bờ biển phía trước cách vạn 50 m. Ngư dân đã hợp sức đưa ngài vào vạn làm lễ an táng. Vì xác ngài quá lớn nên ngư dân phải phá dỡ cổng chính của vạn và mất hơn 2 ngày mới đưa được xác ngài vào… Theo tục lệ, hễ ông lụy, dân làng đưa vào bờ tổ chức an táng. Người phát hiện đầu tiên được gọi là con trưởng của ông và để tang như cha. Sau 3 năm, cốt ông được cải táng đưa vào vạn thờ chung.

Khách tham quan đang được nghe giới thiệu về lịch sử của Vạn Thủy Tú

Giá trị văn hóa miền biển

Kế Nhà trưng bày là Vạn Thủy Tú đang lưu giữ, bài trí, thờ phụng nhiều hiện vật quý có niên đại cổ xưa gắn với lịch sử hình thành, tồn tại của vạn. Tiêu biểu là đại hồng chung, khám thờ, hương án, hoành phi, câu đối, bao lam, tượng thờ, hơn 100 bộ cốt cá ông. Đặc biệt, nơi đây đang lưu 24 sắc phong của các đời vua Triều Nguyễn, gồm các vua: Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân và Khải Định. Trải qua hơn 250 năm tồn tại, các hạng mục của Vạn Thủy Tú được trùng tu, tôn tạo nhiều lần nhưng vẫn bảo lưu được kiểu dáng, kết cấu kiến trúc, nguyên vật liệu và nét cổ kính.

Không chỉ dừng lại ở kiến trúc hay hiện vật, nơi đây còn là nơi sinh hoạt văn hóa của ngư dân làng biển Phan Thiết. Trong đó, Lễ hội Cầu ngư chính mùa (vào ngày 19 - 22 tháng 6 âm lịch) là quan trọng nhất. Định kỳ 3 năm đáo lệ đại lễ cúng chay một lần. Theo nhịp vận hành ấy, năm 2026 sẽ là năm diễn ra lễ hội.

Ông Huỳnh Giác (thành viên Ban Quản lý Vạn Thủy Tú) cho biết: “Lễ hội Cầu ngư chứa đựng nhiều nghi lễ, yếu tố văn hóa gắn với môi trường sinh kế của ngư dân. Trong đó có nghi lễ nghệ sắc, nghi lễ Nghinh Ông Sanh, thỉnh thập điện và cầu siêu cho chư vị hương linh, phóng đăng, khai xá thuyền rồng, thỉnh chư vị Thủy thần và thỉnh chư vị Tiền hiền, cầu quốc thái dân an. Phần hội diễn ra với các hoạt động hô bài chòi, hát bội...”.

Với sự kết hợp giữa giá trị lịch sử, tín ngưỡng, Vạn Thủy Tú ngày càng khẳng định là điểm đến hấp dẫn ở phía Đông Nam tỉnh. Những giá trị được lưu giữ không chỉ làm phong phú thêm hành trình của du khách, mà còn góp phần lan tỏa nét đẹp văn hóa biển Việt Nam, nơi con người sống hài hòa, kính trọng và biết ơn thiên nhiên.

Lễ hội Cầu ngư là dịp để ngư dân cầu mong một năm khí hậu ôn hòa, thuyền ra khơi vượt qua sóng to gió lớn, tôm cá đầy khoang, đời sống no ấm và gắn kết cộng đồng làng chài. Theo nhịp đó, năm 2026 sẽ là năm diễn ra lễ hội.

Thùy Linh .