Văn hóa Xứ Lạng tỏa sáng, vươn xa

Các nghệ nhân dân tộc Nùng biểu diễn múa sư tử mèo tại Hội Háng Pỉnh năm 2025

Lạng Sơn miền đất biên cương địa đầu Tổ quốc, là nơi hội tụ và tỏa sáng giá trị văn hóa của cộng đồng các dân tộc Nùng, Tày, Kinh, Dao, Hoa, Mông, Sán Chay. Những làn điệu then, sli, lượn; những lễ hội truyền thống; kiến trúc đình, đền, chùa; nghề thủ công truyền thống; tri thức dân gian và phong tục lâu đời đã tạo nên bản sắc riêng có của xứ Lạng.

Những dấu ấn quan trọng

Năm 2025 có nhiều dấu ấn nổi bật quan trọng của tỉnh, đặc biệt là về lĩnh vực văn hóa. Chưa bao giờ, cái tên Lạng Sơn nói chung và di sản văn hóa của Lạng Sơn lại được nhắc nhiều tại các sự kiện mang tầm quốc tế như trong năm qua. Cột mốc đáng nhớ nhất đó là tháng 4/2025, Công viên địa chất Lạng Sơn chính được công nhận với danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, đưa tổng số công viên địa chất toàn cầu trong mạng lưới công viên địa chất toàn cầu của UNESCO lên 229 công viên tại 50 quốc gia. Công viên có diện tích hơn 4.800 km² với 38 điểm di sản tiêu biểu về địa chất, địa mạo, khảo cổ và văn hóa, phản ánh hành trình tiến hóa 500 triệu năm của Trái đất qua hệ thống núi đá vôi, hóa thạch cổ, hang động kỳ vĩ và các di chỉ khảo cổ học quý giá. Nơi đây còn là không gian văn hóa sống động, lưu giữ nhiều nét đẹp truyền thống của các dân tộc Lạng Sơn như: hát Then, đàn tính, lễ hội lồng tồng, tín ngưỡng thờ Mẫu...

Bà Phạm Thị Hương, Trưởng phòng Quản lý Công viên địa chất Lạng Sơn, Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch nhấn mạnh: Việc được UNESCO vinh danh đã mở ra cơ hội để Lạng Sơn phát triển du lịch địa chất, du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng theo hướng bền vững, quảng bá hình ảnh vùng đất biên cương giàu bản sắc đến bạn bè trong nước và quốc tế. Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn sở hữu những giá trị độc đáo, tiêu biểu, nổi bật, có thể đóng góp, bổ sung quan trọng vào chương trình bảo tồn và phát huy giá trị của hệ thống công viên địa chất toàn cầu.

Các học viên lớp truyền dạy hát then, đàn tính xã Ba Sơn trình diễn hát then

Đến tháng 10/2025, cái tên Lạng Sơn lại một lần nữa được vang lên đầy tự hào tại thành phố Hồ Châu, tỉnh Triết Giang, Trung Quốc, vượt qua hơn 270 hồ sơ từ 65 quốc gia, làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn (xã Bắc Sơn, Lạng Sơn) đã được Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism) vinh danh là một trong những làng du lịch cộng đồng tốt nhất. Quỳnh Sơn là làng du lịch cộng đồng đầu tiên của tỉnh, được thành lập và đi vào hoạt động đến nay đã được gần 15 năm. Sự độc đáo của ngôi làng ở chỗ cả làng đều mang họ Dương và những ngôi nhà sàn đều quay về một hướng (hướng Nam). Làng nằm trong Khu di tích cấp Quốc gia đặc biệt Khởi nghĩa Bắc Sơn và Công viên địa chất (CVĐC) toàn cầu UNESCO Lạng Sơn với cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc gắn với lịch sử hào hùng.

Ông Phương Anh Tư, Phó Chủ tịch UBND xã Bắc Sơn, Trưởng Ban Quản lý điểm du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn cho biết: Làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn hiện có 9 homestay với nhiều dịch vụ trải nghiệm hấp dẫn như: đốt lửa trại, làm bánh, thưởng thức các món đặc sản địa phương và giao lưu văn nghệ với các làn điệu hát Then, hát Ví, múa Tán Đàn truyền thống… Đến nơi đây, nhiều du khách ấn tượng khi được hòa mình vào cuộc sống thường nhật, tham gia các tuyến du lịch địa phương độc đáo.

Năm 2025 cũng là năm ghi nhận hai di tích lịch sử tiêu biểu của Lạng Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và du lịch (VHTT&DL) xếp hạng di tích cấp quốc gia, đó là di tích khảo cổ hang Ngườm Sâu, xã Bằng Mạc; di tích lịch sử Pháo đài Đồng Đăng, xã Đồng Đăng. Đây là những di tích có giá trị lịch sử to lớn, phản ánh sự hình thành, phát triển của mảnh đất cũng như đấu tranh bảo vệ chủ quyền của người Lạng Sơn. Ngoài ra, nhiều di tích được đầu tư tôn tạo, nâng cấp bằng nguồn xã hội hóa, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, tham quan, chiêm bái của Nhân dân, du khách gần xa, đơn cử như di tích cấp tỉnh đình làng Mỏ, xã Chi Lăng kinh phí tu bổ trên 6,8 tỷ đồng; di tích cấp tỉnh đền Vua Lê, phường Tam Thanh kinh phí tu bổ khoảng 4 tỷ đồng...

Nắm bắt thời cơ mới để phát huy

Cùng với cả nước, hiện nay, tỉnh Lạng Sơn đã từng bước vận hành ổn định chính quyền địa phương 2 cấp. Toàn tỉnh hiện có 420 di tích, trong đó 145 di tích được xếp hạng, gồm 2 khu di tích quốc gia đặc biệt, 33 di tích quốc gia và 110 di tích cấp tỉnh. Sau sắp xếp, không gian địa lý, văn hóa được mở rộng là điều kiện để Lạng Sơn triển khai các giải pháp bảo tồn, phát huy văn hóa được thuận lợi hơn.

Ông Nguyễn Đặng Ân, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) cho biết: Văn hóa là hồn cốt của dân tộc, nếu phát huy xứng tầm thì có thể biến thành sức mạnh mềm, biến di sản thành nguồn lực nội sinh và phát triển du lịch bền vững. Chính vì vậy, trên cơ sở những kết quả đã đạt được trong năm 2025, chúng tôi xác định trong năm 2026 và các năm tiếp theo sẽ tập trung vào ba trụ cột: hoàn thiện hành lang pháp lý để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước; tối ưu hóa nguồn lực xã hội để thúc đẩy xã hội hóa mạnh mẽ; hội nhập và tăng cường chuyển đổi số để tạo ra không gian văn hóa số thống nhất, giúp di sản văn hóa Xứ Lạng vươn xa hơn trong thời đại số. Đây là chiến lược dài hạn, đảm bảo Lạng Sơn không chỉ bảo tồn được quá khứ mà còn kiến tạo được tương lai từ chính những giá trị văn hóa độc đáo của mình.

Một trong những vấn đề đang được triển khai quyết liệt hiện nay đó là công tác chuyển đổi số, trong đó, ngành VHTT&DL cũng không ngoại lệ. Theo đó, năm 2025, ngành VHTT&DL đã quan tâm đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý di sản văn hóa và phát triển du lịch, theo đúng chỉ đạo của trung ương và tỉnh. Các dự án trọng điểm như "Xây dựng phần mềm quản lý di sản văn hóa tỉnh Lạng Sơn" và "Xây dựng và phát triển Hệ thống du lịch thông minh tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2022 – 2026" đang được triển khai đồng bộ. Các hoạt động cụ thể bao gồm: triển khai Cổng thông tin và ứng dụng du lịch thông minh (thu hút hơn 5,1 triệu lượt truy cập); xây dựng thuyết minh tự động (công nghệ 360 độ) và số hóa 3D (thực tại ảo) cho 30 điểm du lịch; xây dựng kho dữ liệu tích hợp về du lịch; và lắp đặt mô hình quét QR code tại các điểm đến. Việc này đã bước đầu xây dựng được hệ thống cơ sở dữ liệu số thống nhất về di sản (hiện Bảo tàng tỉnh đã lưu trữ khoảng 60 phim và hơn 2.000 ảnh tư liệu; hệ thống phần mềm đã số hóa 1390 bộ hồ sơ với 137.052 trang), phục vụ hiệu quả cho công tác lưu trữ, quản lý, quảng bá di sản, gắn liền với phát triển du lịch bền vững.

Bà Trịnh Thị Kim Hạnh, du khách Hải Phòng cho biết: “Đến Lạng Sơn dịp Tết, tôi thấy trải nghiệm rất khác biệt. Việc các di tích có mã QR code giúp tôi tìm hiểu thông tin lịch sử ngay lập tức, rất tiện lợi. Tôi cũng đã tham gia tuyến du lịch “Khám phá thế giới Thượng ngàn” và thấy đây là cách tuyệt vời để hiểu sâu hơn về văn hóa, tín ngưỡng của người dân Xứ Lạng. Sự kết hợp giữa tâm linh, thiên nhiên và công nghệ khiến chuyến đi có chiều sâu hơn rất nhiều”.

Những thành tựu nổi bật không chỉ ghi nhận sự nỗ lực đồng bộ của các cấp, ngành và cộng đồng dân cư, mà còn khẳng định rõ nét hình ảnh và bản sắc văn hóa xứ Lạng trên bản đồ trong nước và quốc tế. Đây chính là nền tảng vững chắc, mở ra thời cơ để văn hóa Lạng Sơn tiếp tục vươn mình, hòa nhịp cùng dòng chảy phát triển của đất nước.

TUYẾT MAI - HOÀNG HIẾU