Văn hóa, văn nghệ cơ sở - nền tảng tinh thần cho phát triển bền vững

Các mô hình văn hóa, văn nghệ được duy trì và nhân rộng

Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, đội ngũ cán bộ văn hóa từ tỉnh đến cơ sở đã lựa chọn cách làm linh hoạt: lấy cộng đồng làm trung tâm, phát huy nội lực tại chỗ, duy trì hoạt động thường xuyên thay vì chỉ tập trung vào các dịp lễ, sự kiện. Nhờ đó, văn hóa, văn nghệ không còn là “phần việc theo mùa”, mà trở thành sinh hoạt quen thuộc trong đời sống người dân, góp phần hình thành môi trường văn hóa lành mạnh, tiến bộ ngay từ thôn, xóm.

Toàn tỉnh hiện duy trì và hoạt động thường xuyên hơn 800 đội, câu lạc bộ văn nghệ quần chúng tại các xã, phường, thôn, xóm. Đây là lực lượng nòng cốt trong tổ chức sinh hoạt văn hóa ở cơ sở, từ giao lưu, biểu diễn đến tham gia phục vụ nhiệm vụ chính trị của địa phương. Nhiều mô hình gắn bảo tồn văn hóa truyền thống với sinh hoạt cộng đồng được đánh giá cao. Các câu lạc bộ hát Then - đàn tính, dân ca, dân vũ, dân nhạc truyền thống được thành lập, ra mắt và duy trì tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; vừa luyện tập định kỳ, vừa tham gia biểu diễn tại các ngày lễ lớn, sự kiện văn hóa của tỉnh, xã.

Không chỉ giữ gìn làn điệu cổ, các mô hình này còn trở thành kênh tuyên truyền hiệu quả. Thông qua chương trình văn nghệ quần chúng, nội dung về xây dựng nông thôn mới, giữ gìn an ninh trật tự, thực hiện nếp sống văn minh được chuyển tải gần gũi, dễ tiếp nhận. Hằng năm, toàn tỉnh tổ chức khoảng 90 buổi biểu diễn nghệ thuật quần chúng; riêng Đội Tuyên truyền lưu động tỉnh thực hiện 120 buổi, phục vụ trên 80.000 lượt người xem, chủ yếu tại cơ sở, vùng sâu, vùng xa.

Chị Hà Thị Phòng, thành viên Câu lạc bộ Then - đàn tính xã Đông Khê chia sẻ: Từ khi câu lạc bộ duy trì sinh hoạt đều đặn, bà con đến xem rất đông. Người già thì nhớ lại điệu Then xưa, còn thanh niên bắt đầu học đàn, học hát. Văn nghệ giờ không chỉ để biểu diễn mà là niềm vui chung của cả bản. Chính từ những sân khấu giản dị ấy, mạch nguồn văn hóa được nối dài, bền bỉ và thấm sâu vào đời sống cộng đồng.

Hiện toàn tỉnh có hơn 800 đội, câu lạc bộ văn nghệ quần chúng tại các xã, phường, thôn, xóm.

Nghệ nhân - hạt nhân giữ gìn và lan tỏa bản sắc

Trong dòng chảy của phong trào văn hóa, văn nghệ cơ sở, đội ngũ nghệ nhân dân gian chính là những người “giữ lửa” bền bỉ. Toàn tỉnh hiện có 132 nghệ nhân văn hóa, văn nghệ sĩ; trong đó 30 nghệ sĩ, nghệ nhân được Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý, gồm: 1 nghệ sĩ nhân dân, 5 nghệ sĩ ưu tú, 1 nghệ nhân nhân dân, 23 nghệ nhân ưu tú. Những con số ấy không chỉ phản ánh sự ghi nhận của Nhà nước, mà còn cho thấy chiều dày vốn quý văn hóa đang được gìn giữ trong cộng đồng.

Không dừng ở biểu diễn, nhiều nghệ nhân trực tiếp mở lớp truyền dạy dân ca, dân vũ, dân nhạc tại thôn, bản; phối hợp với nhà trường, trung tâm văn hóa tổ chức giao lưu, thực hành di sản cho học sinh. Các kế hoạch truyền dạy nghệ thuật dân gian được xây dựng bài bản, tiêu biểu như mô hình bảo tồn dân ca, dân vũ, dân nhạc của người Dao Đỏ (tại Vũ Minh, xã Nguyên Bình). Ở đó, lớp trẻ được tiếp cận từng làn điệu, từng động tác múa, từng nhịp trống trong không gian sinh hoạt cộng đồng, chứ không chỉ qua sách vở.

Trong một buổi truyền dạy, Nghệ nhân Ưu tú Đinh Văn Thức, xã Nguyên Bình chia sẻ: Văn hóa của dân tộc mình nếu không truyền dạy thì sẽ dần mai một. Khi được địa phương tạo điều kiện để mở lớp, để biểu diễn, chúng tôi có thêm động lực giữ nghề, truyền lại cho con cháu. Lời tâm sự giản dị ấy phản ánh tâm huyết của nhiều nghệ nhân đang ngày ngày âm thầm trao truyền vốn quý tổ tiên.

Thực tiễn cho thấy, nơi nào phát huy tốt vai trò nghệ nhân, nơi đó phong trào văn hóa - văn nghệ có chiều sâu và sức sống bền bỉ hơn. Nghệ nhân không chỉ truyền dạy kỹ năng, mà còn truyền cả niềm tự hào, ý thức gìn giữ bản sắc. Từ những lớp học nhỏ ở bản làng, mạch nguồn văn hóa tiếp tục được nối dài, tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho cộng đồng trong quá trình phát triển.

Tiếp tục đầu tư chiều sâu cho văn hóa, văn nghệ

Với sự chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền và sự tham gia của cả hệ thống chính trị, công tác văn hóa, văn nghệ tiếp tục có những chuyển động rõ ràng. Phong trào văn hóa quần chúng được duy trì nền nếp, lan tỏa rộng khắp. Năm 2025, có 53/56 xã, phường thành công các chương trình văn nghệ chào mừng các sự kiện chính trị lớn của tỉnh. Những đêm diễn ở cơ sở không đơn thuần là hoạt động biểu diễn, mà trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi người dân trực tiếp tham gia, gửi gắm niềm tự hào và trách nhiệm với quê hương.

Các đội văn nghệ thôn, xóm tham gia các hoạt động văn hóa, chính trị tại cơ sở.

Song song với phong trào quần chúng, công tác bảo tồn di sản đạt nhiều kết quả đáng ghi nhận. Toàn tỉnh hiện có trên 2.000 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó 10 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, di sản “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây không chỉ là niềm tự hào mà còn là cam kết trách nhiệm trong gìn giữ, trao truyền giá trị truyền thống giữa bối cảnh hội nhập.

Nhận thức của nhân dân về vai trò của văn hóa ngày càng được nâng lên. Nhiều đội văn nghệ thôn, xóm tự duy trì sinh hoạt định kỳ, chủ động đóng góp kinh phí mua sắm trang phục, đạo cụ. Bà Chu Thị Thà, thành viên Câu lạc bộ văn nghệ ở Nguyên Bình chia sẻ: Chúng tôi coi sinh hoạt văn nghệ là nhu cầu tinh thần. Có sân chơi lành mạnh, bà con gắn bó hơn, thanh niên cũng hiểu hơn về truyền thống của mình.

Tuy nhiên, phía trước vẫn còn nhiều thách thức: cơ sở vật chất một số nơi xuống cấp, nguồn lực đầu tư còn hạn chế; đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở chủ yếu kiêm nhiệm; nhiều nghệ nhân đã cao tuổi trong khi lớp kế cận chưa thật sự vững vàng. Xu hướng mai một giá trị truyền thống trong giới trẻ trước tác động của văn hóa ngoại lai cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới phương thức bảo tồn.

Năm 2026, tỉnh xác định tiếp tục đầu tư chiều sâu cho văn hóa, văn nghệ. Trọng tâm là gắn hoạt động văn hóa với các sự kiện chính trị lớn, triển khai Đề án “Phát triển văn hóa tinh thần của người Cao Bằng, xây dựng Cao Bằng là tỉnh có chỉ số hạnh phúc cao nhất Việt Nam”; đẩy mạnh phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, chú trọng giáo dục lý tưởng, đạo đức cho thế hệ trẻ; đề xuất nâng cấp Lễ hội về nguồn Pác Bó thành lễ hội cấp tỉnh từ năm 2026.

Giữ mạch nguồn bản sắc không chỉ là bảo tồn quá khứ, mà là tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho phát triển. Khi văn hóa được đầu tư đúng hướng, gắn với đời sống và sinh kế, đó sẽ là nguồn lực mềm quan trọng để địa phương tự tin bước vào giai đoạn phát triển mới.

Minh Hòa