Văn hóa thành tích và những hệ lụy

Báo cáo phân tích thống kê kết quả điểm thi lần 2 môn Toán của Trường Trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang.

Khi những con số phản ánh giá trị thật

Kỳ thi lại diễn ra trong 2 ngày 14 và 15/8 với 326 thí sinh dự thi. Các em làm bài 2 môn bắt buộc là Ngữ văn, Toán và 2 môn tự chọn. Theo đánh giá của Bộ Giáo dục và Đào tạo, công tác tổ chức kỳ thi được thực hiện nghiêm túc, đúng quy chế, không có thí sinh hoặc cán bộ vi phạm quy chế.

Kết quả chấm thi cho thấy, mặt bằng điểm thi đã có sự thay đổi đáng kể so với kết quả kỳ thi lần trước. Riêng môn Toán, 326 thí sinh dự thi có điểm trung bình là 6,24; có 42 thí sinh đạt từ 8 điểm trở lên và 58 thí sinh đạt dưới 5 điểm. Ở tất cả các môn thi lại, không có điểm 10. Điểm cao nhất môn Toán và Ngữ văn là 9,5; môn Vật lý và Hóa học là 9,75. Trước đó, trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kết quả tại điểm thi Trường Trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang có những dấu hiệu bất thường: 299/328 thí sinh đạt từ 9 điểm môn Toán trở lên.

Trong lĩnh vực giáo dục, điểm số qua các kỳ thi, kiểm tra năng lực vốn là một công cụ đo lường cho chất lượng dạy và học. Điều đó chỉ có ý nghĩa khi phản ánh trung thực năng lực của người học trong một thời điểm, trên một chuẩn đánh giá nhất định. Tuy nhiên, khi điểm số bị tách khỏi năng lực thực chất, điều này sẽ tạo ra giá trị ảo: Học sinh đạt điểm cao nhưng kiến thức, kỹ năng không tương xứng. Giáo dục là một trong những ngành coi trọng giá trị đạo đức và tôn trọng sự thật. Tinh thần dạy thật, học thật, thi thật, điểm thật vì thế có ý nghĩa hết sức quan trọng, trở thành động lực mạnh mẽ cho sự nghiệp “trồng người”. Như vậy mới có thể tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao và những công dân ưu tú, mẫu mực về nhân cách, tiêu biểu về năng lực để dựng xây đất nước.

Trở lại với kết quả thi lại ở Trường Trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang: Có 58/326 thí sinh có điểm Toán dưới trung bình, tương đương khoảng 17,8% và 42 em đạt từ 8 điểm trở lên, tương đương khoảng 12,9%. Nếu chỉ nhìn vào hai tỷ lệ ấy để kết luận về chất lượng học sinh thì sẽ là cách tiếp cận chưa đầy đủ, nhưng những con số này đã thấy sự khác biệt rõ rệt khi việc tổ chức thi được tiến hành một cách nghiêm túc, trung thực. Đây cũng chính là tinh thần được đặt ra trong Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển. Nghị quyết xác định, xây dựng con người Việt Nam thời kỳ mới phải hướng tới sự phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, văn hóa, thể chất, năng lực số; có lòng yêu nước, bản lĩnh, nhân cách, ý thức thượng tôn pháp luật, trách nhiệm xã hội và khát vọng cống hiến.

Văn hóa giáo dục phải được coi trọng

Trong những năm qua, xã hội từng chứng kiến không ít cuộc chạy đua thành tích trong giáo dục làm xôn xao dư luận, trong đó, gây chấn động nhất có lẽ là vụ gian lận điểm thi trung học phổ thông quốc gia năm 2018 xảy ra tại các tỉnh: Sơn La, Hà Giang (cũ), Hòa Bình (cũ). Kết quả điều tra cho thấy, đã có hàng trăm bài thi bị can thiệp, nâng điểm; nhiều trường hợp là con em cán bộ, công chức địa phương. Điều đáng suy ngẫm, vụ việc này không chỉ là hành vi gian lận trong thi cử, mà còn phản ánh căn bệnh thành tích trong giáo dục và sự coi nhẹ văn hóa công vụ. Khi thành tích trở thành mục tiêu tuyệt đối, người ta sẵn sàng đánh đổi cả sự trung thực; đồng thời, khi văn hóa công vụ không được thực thi một cách nghiêm túc, người ta bất chấp pháp luật để thực hiện các hành vi sai trái.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã nhấn mạnh, văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng, hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh con người Việt Nam. Nếu coi văn hóa là nền tảng của sự phát triển, thì văn hóa giáo dục phải được xem là một trong những nền móng quan trọng để hình thành con người Việt Nam trong thời kỳ mới. “Lấy xây dựng nhân cách con người làm trọng tâm để định hướng hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học vào mục tiêu xây dựng con người phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ; giúp con người nâng cao trí tuệ, tự hoàn thiện nhân cách, hình thành thế giới quan khoa học, hướng tới các giá trị chân - thiện - mỹ. Đặt giáo dục đạo đức và văn hóa lên hàng đầu trong các cơ sở giáo dục từ bậc mầm non; tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình - nhà trường - xã hội trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ” - Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định.

Từ tinh thần đó có thể thấy, giá trị cốt lõi của giáo dục không phải đến là những bảng điểm đẹp, hay những báo cáo thành tích ấn tượng, mà phải từ sự trưởng thành thực chất của học sinh. Muốn vậy, nhà trường, phụ huynh và toàn xã hội phải nói không với bệnh thành tích, giúp học sinh đánh giá đúng năng lực của mình để nỗ lực phấn đấu vươn lên. Điều này đặt ra yêu cầu phải thực hiện đồng bộ giữa việc đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng với đổi mới giáo dục và thực thi văn hóa công vụ.

Yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đã và đang có nhiều chủ trương đầu tư cho giáo dục, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo; điển hình là việc xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở tại các xã biên giới. Đây không chỉ nhằm giải quyết khó khăn về cơ sở vật chất, điều kiện học tập ở những "vùng trũng" của giáo dục nước nhà, mà còn thể hiện một tầm nhìn chiến lược về phát triển con người. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là có thật nhiều mái trường khang trang, hiện đại ở vùng sâu, vùng xa, mà còn tạo cơ hội để con em đồng bào các dân tộc thiểu số được tiếp cận tri thức, phát triển toàn diện từ thể chất, năng lực đến đạo đức, nhân cách và vươn lên một cách thực chất.