Vận hành linh hoạt hồ thủy điện để ứng phó thiên tai

Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn đang được đề xuất điều chỉnh theo hướng vận hành tăng dung tích phòng lũ của các hồ. Ảnh: HOÀNG HIỆP

Nâng dung tích phòng lũ

Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn theo Quyết định số 1865/QĐ-TTg ngày 23/12/2019 của Thủ tướng Chính phủ (gọi tắt là Quy trình 1865) quy định thời gian vận hành mùa lũ từ ngày 1/9 đến 15/12 hằng năm và chia làm 2 thời kỳ, gồm: từ ngày 1/9 đến 15/11 và từ ngày 16/11 đến 15/12.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, thành phố Đà Nẵng cùng các đơn vị liên quan và Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã thống nhất đề xuất điều chỉnh thời gian vận hành mùa lũ từ ngày 1/9 đến 20/12 hằng năm nhằm phù hợp với xu thế dịch chuyển mùa mưa do biến đổi khí hậu, thực tế là đã xuất hiện một số trận lũ diễn ra vào nửa cuối tháng 12 hằng năm.

Đồng thời chia thời gian vận hành mùa lũ làm 4 thời kỳ, gồm: tháng 9, tháng 10, 21 ngày đầu tháng 11 và từ ngày 22/11 đến 20/12 hằng năm.

Từ đó, đề xuất mực nước cao nhất của các hồ thủy điện A Vương, Đăk Mi 4, Sông Tranh 2, Sông Bung 4, Sông Bung 2 trong điều kiện bình thường và mực nước đón lũ thấp nhất của các hồ khi tham gia giảm lũ cho hạ du trong 3 thời kỳ đầu của mùa lũ (tháng 9, tháng 10, 21 ngày đầu tháng 11) đều thấp hơn so với Quy trình 1865 để tăng dung tích phòng lũ của các hồ, nhằm sử dụng dung tích hữu ích này phục vụ vận hành cắt, giảm lũ được nhiều hơn cho hạ du.

Ông Trương Văn Thời, Phó Giám đốc Công ty Thủy điện Sông Bung thông tin, dung tích phòng lũ lớn nhất tương ứng với mực nước cao nhất trước lũ sẽ tăng từ 26% dung tích hữu ích của hồ chứa lên gần 39%. Tương tự, dung tích phòng lũ tương ứng với mực nước đón lũ thấp nhất sẽ tăng từ 26% lên hơn 53% dung tích hữu ích.

Còn ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Thủy điện Đăk Mi cho biết, với đề xuất hạ thấp mực nước đón lũ thấp nhất của hồ thủy điện Đăk Mi 4 từ 251,5m về 249m sẽ làm tăng thêm 40% dung tích phòng lũ, phục vụ vận hành cắt, giảm lũ được nhiều hơn cho hạ du.

Hồ thủy điện Đăk Mi 4 đang được đề xuất hạ thấp thêm mực nước hồ để đón lũ nhằm tăng dung tích phòng lũ cho hạ du. Ảnh: HOÀNG HIỆP

Theo TS. Lê Hùng, giảng viên Khoa Xây dựng công trình thủy, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Đà Nẵng), theo quy định hiện hành, tổng dung tích phòng lũ của 4 hồ thủy điện A Vương, Sông Bung 4, Đăk Mi 4 và Sông Tranh 2 lớn nhất khoảng 440 triệu mét khối. Hiện nay, dung tích phòng lũ lớn nhất của 4 hồ chứa này được đề xuất tăng lên khoảng 595 triệu mét khối (tăng thêm 155 triệu mét khối).

“Điều tôi mong muốn nhất là cho phép 4 hồ hạ thấp mực nước xuống đến cao trình ngưỡng tràn thấp nhất của cửa van cung để có thể huy động được tổng dung tích phòng lũ lớn nhất đến khoảng 705 triệu mét khối. Trường hợp không thể hạ thấp được mực nước của cả 4 hồ xuống cao trình ngưỡng tràn thấp nhất của cửa van, cần cho phép hồ thủy điện Đăk Mi 4 hạ thấp hơn cao trình mực nước 249m vì lưu vực hồ này có lượng mưa trung bình rất lớn”, TS. Lê Hùng nhìn nhận.

Để các hồ thủy điện có đủ thời gian vận hành hạ thấp mực nước hồ nhưng với lưu lượng hợp lý nhằm bảo đảm an toàn cho hạ du, theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, thành phố đã đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét tăng thời gian dự báo sớm về khí tượng, thủy văn từ 24-48 giờ (1-2 ngày) như hiện nay lên 48-72 giờ (2-3 ngày) hoặc khoảng 36-60 giờ (1,5 - 2,5 ngày).

Việc này sẽ giúp các hồ chủ động vận hành hạ thấp mực nước từ sớm, tránh phải thực hiện vận hành điều tiết với lưu lượng quá lớn trong thời gian ngắn, gây mất an toàn cho hạ du, nhất là các ngầm tràn hoặc các tuyến giao thông qua sông có nguy cơ bị ngập.

Thực tế trong mùa mưa bão năm 2025, đã xảy ra trường hợp hồ Sông Tranh 2 phải vận hành điều tiết hạ mực nước hồ để đón lũ với lưu lượng lớn, có thời điểm trên 2.000m3/s, làm lưu tốc của dòng lũ ở hạ du lớn và dâng lên nhanh, nên cần thiết phải tăng thời gian dự báo sớm để chủ động vận hành hạ thấp mực nước hồ.

Thành phố Đà Nẵng đang đề xuất vận hành linh hoạt các hồ thủy điện để cắt, giảm lũ được nhiều hơn cũng như đảm bảo cấp nước cho hạ du. Ảnh: HOÀNG HIỆP

Ứng dụng công nghệ để vận hành hiệu quả

Mùa mưa bão năm nay chịu ảnh hưởng của hiện tượng El Nino. Nhằm đảm bảo cấp nước cho hạ du trong mùa cạn của năm sau, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) xem xét, bổ sung thêm quy định về mực nước thấp nhất các hồ trong các thời kỳ của mùa lũ để hạn chế tình trạng nhà máy thủy điện xả nước phát điện nhiều mà mưa lũ đến muộn hoặc ít mưa, nhất là trong các năm xuất hiện El Nino.

Thực tế cho thấy trong các năm 2018 và 2019, mực nước tại các hồ thủy điện A Vương, Sông Bung 4 đều ở mức rất thấp so với mực nước dâng bình thường. Bên cạnh nguyên nhân dòng chảy về hồ ít, các hồ cũng phát điện trong nhiều thời điểm với lưu lượng lớn hơn dòng chảy về hồ. Do đó, cần quy định mực nước tối thiểu cho từng giai đoạn trong mùa lũ, nhằm bảo đảm tích nước trong các năm mưa; đồng thời, hạn chế tình trạng mực nước hồ xuống quá thấp vào cuối mùa lũ.

Ngoài ra, để linh hoạt vận hành hồ chứa, bảo đảm chủ động ứng phó với những tình huống của mưa lũ và tác động của các hình thái thời tiết, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường hỗ trợ thành phố xây dựng hệ thống công cụ hỗ trợ ra quyết định vận hành hồ chứa, liên hồ theo thời gian thực.

Hệ thống hạ tầng kỹ thuật phục vụ việc vận hành hồ chứa theo thời gian thực bao gồm mạng lưới trạm quan trắc khí tượng thủy văn tự động; hệ thống máy chủ, hạ tầng mạng và các thiết bị phụ trợ khác để thu nhận, truyền tin và lưu trữ thông tin, dữ liệu theo thời gian thực; phần mềm hỗ trợ xử lý, phân tích thông tin, tính toán, dự báo theo thời gian thực…

Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, đầu tư xây dựng hệ thống công cụ hỗ trợ ra quyết định vận hành hồ chứa, liên hồ chứa trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn sẽ hiệu quả, đồng bộ và phù hợp với các quy định hiện hành về thẩm quyền quản lý tổng hợp lưu vực sông.