Ulsyn Ikh Khural - 'Quốc hội số' giữa thảo nguyên

Tên chính thức của Quốc hội Mông Cổ là Ulsyn Ikh Khural - Đại Khural Quốc gia. Tên gọi ấy gợi nhớ truyền thống tập hợp để cùng bàn định những vấn đề chung của cộng đồng, đồng thời được tiếp nối trong một thiết chế nghị viện hiện đại.

Theo Hiến pháp Mông Cổ, Đại Khural Quốc gia là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và cơ quan duy nhất thực hiện quyền lập pháp. Đây là nghị viện một viện, được bầu với nhiệm kỳ bốn năm. Quốc hội họp tại Cung điện Chính phủ nằm bên Quảng trường Sükhbaatar, trung tâm thủ đô Ulaanbaatar.

Đội danh dự Mông Cổ chuẩn bị cho nghi thức khai mạc phiên họp đầu tiên của Quốc hội mới, trước cung điện Chính phủ trên quảng trưởng Sukhbaatar ở Ulaanbaatar. Ảnh: AP

Một chi tiết thú vị ít người biết là phòng họp toàn thể của Quốc hội ban đầu được thiết kế làm rạp chiếu phim khi Cung điện Chính phủ được đưa vào sử dụng năm 1951. Cùng với những biến chuyển lịch sử của Mông Cổ, không gian từng dành cho màn bạc ấy sau này trở thành nơi các nghị sĩ tranh luận và quyết định những vấn đề hệ trọng của đất nước.

Phía ngoài tòa nhà, dấu ấn lịch sử hiện diện trong các công trình và biểu tượng gắn với Thành Cát Tư Hãn. Bên trong, màn hình điện tử, hệ thống bỏ phiếu, dữ liệu lập pháp và các nền tảng lấy ý kiến trực tuyến lại kể một câu chuyện khác: hành trình tìm kiếm một mô hình nghị viện cởi mở hơn, đại diện hơn và gần người dân hơn.

Từ 76 lên 126 nghị sĩ

Bước ngoặt lớn nhất đối với Quốc hội Mông Cổ trong những năm gần đây bắt đầu từ sửa đổi Hiến pháp năm 2023. Theo đó, số nghị sĩ Quốc hội được nâng từ 76 lên 126 nghị sĩ. Cuộc bầu cử ngày 28/6/2024 lần đầu tạo lập một Quốc hội với quy mô mới, đồng thời đánh dấu sự thay đổi đáng kể trong phương thức chuyển lá phiếu của cử tri thành ghế nghị viện.

Ở một đất nước chỉ có dân số vài triệu người, việc tăng thêm 50 nghị sĩ thoạt nhìn có vẻ trái với xu hướng tinh gọn bộ máy. Tuy nhiên, bài toán của Mông Cổ không chỉ nằm ở quy mô dân số. Quốc gia này có lãnh thổ rộng lớn, mật độ dân cư thấp, nhiều cộng đồng sống cách thủ đô từ 1.000–2.000 km. Không gian địa lý trải dài từ đô thị Ulaanbaatar đến những vùng thảo nguyên, núi cao và sa mạc khiến việc bảo đảm tiếng nói của mọi khu vực trở thành một thách thức đặc biệt.

Sau cuộc bầu cử năm 2024, Quốc hội Mông Cổ có 126 nghị sĩ. Ảnh: Wikipedia

Trước cải cách, mỗi nghị sĩ phải đại diện cho số lượng lớn cử tri, đồng thời đảm nhiệm khối lượng công việc nặng nề tại các ủy ban. Việc tăng số nghị sĩ vì vậy được kỳ vọng giúp Quốc hội phản ánh đầy đủ hơn sự đa dạng về khu vực, chính trị, nghề nghiệp và xã hội; đồng thời tăng khả năng chuyên môn hóa, cải thiện chất lượng thẩm tra dự luật và giám sát việc thực hiện pháp luật.

Cùng với việc mở rộng quy mô, Mông Cổ chuyển sang hệ thống bầu cử hỗn hợp. Trong số 126 ghế, 78 nghị sĩ được bầu tại các đơn vị bầu cử nhiều đại diện; 48 ghế còn lại được phân bổ theo tỷ lệ phiếu của các chính đảng trên phạm vi toàn quốc.

Kết quả bầu cử năm 2024, Đảng Nhân dân Mông Cổ giành 68 ghế, Đảng Dân chủ có 42 ghế, Đảng HUN được 8 ghế, Liên minh Quốc gia và Đảng Ý chí dân sự - Xanh cùng có 4 ghế. Lần đầu tiên, Quốc hội 126 thành viên với sự hiện diện của năm chính đảng và liên minh. Tỷ lệ cử tri đi bầu đạt 69,85%. Theo International IDEA, đây còn là cuộc bầu cử Quốc hội đầu tiên mà công dân Mông Cổ sống ở nước ngoài có cơ hội tham gia bỏ phiếu. Trong một quốc gia có cộng đồng công dân di cư ngày càng lớn, sự thay đổi này giúp mở rộng phạm vi đại diện vượt ra ngoài biên giới địa lý.

Một Quốc hội ngày càng bình đẳng giới

Diện mạo mới của Đại Khural Quốc gia thể hiện rõ nhất ở sự gia tăng số nữ nghị sĩ. Luật bầu cử sửa đổi quy định mỗi giới phải chiếm ít nhất 30% tổng số ứng viên do một chính đảng đề cử trong cuộc bầu cử năm 2024. Đối với danh sách ứng viên tranh cử theo phương thức đại diện tỷ lệ, nam và nữ phải được sắp xếp xen kẽ. Kết quả, 32 phụ nữ được bầu vào Quốc hội, chiếm 25,4% tổng số nghị sĩ. Đây là mức cao nhất trong lịch sử nghị viện Mông Cổ, tăng mạnh so với 13 nữ nghị sĩ, tương đương khoảng 17%, trong nhiệm kỳ trước.

Sự thay đổi này cho thấy cải cách thể chế có thể tạo ra kết quả cụ thể thay vì chỉ dừng ở lời kêu gọi tăng cường bình đẳng giới. Từ một nghị trường mà tiếng nói của phụ nữ còn khá khiêm tốn, Quốc hội Mông Cổ nay có thêm điều kiện đưa những vấn đề về chăm sóc trẻ em, giáo dục, y tế, bạo lực trên cơ sở giới và cơ hội kinh tế vào quá trình hoạch định chính sách từ nhiều góc nhìn hơn.

Mông Cổ cũng đã xây dựng một lộ trình tiếp theo: tỷ lệ tối thiểu của mỗi giới trong danh sách ứng viên dự kiến tăng lên 40% vào cuộc bầu cử năm 2028. Nếu thực hiện đầy đủ, đây sẽ là bước tiến mới trong quá trình thu hẹp khoảng cách giới trong đời sống chính trị. International IDEA đánh giá cải cách bầu cử đã tạo nên sự chuyển biến đáng kể về đại diện phụ nữ tại Quốc hội nước này.

Nền tảng số làm thay đổi quan hệ nghị viện - công dân

Nếu việc mở rộng số ghế và đổi mới bầu cử làm thay đổi thành phần Quốc hội, nền tảng D-Parliament lại hướng tới thay đổi quan hệ giữa nghị viện với công dân. Được triển khai từ năm 2022, D-Parliament cho phép người dân theo dõi hoạt động lập pháp, tiếp cận dự thảo, gửi ý kiến và khởi xướng kiến nghị điện tử. Điều đáng chú ý là các ý kiến không chỉ được thu thập để tham khảo. Số lượng chữ ký có thể kích hoạt những bước xử lý cụ thể trong quy trình nghị viện.

Nền tảng số D-Parliament của Quốc hội Mông Cổ

Theo cơ chế được Quốc hội Mông Cổ giới thiệu, kiến nghị nhận được ít nhất 30.000 chữ ký điện tử có thể dẫn tới việc thành lập một nhóm công tác. Khi đạt 70.000 chữ ký, vấn đề được đưa ra xem xét tại ủy ban thường trực. Nếu vượt 100.000 chữ ký, nội dung kiến nghị có thể được thảo luận tại phiên họp toàn thể Quốc hội.

Cơ chế này đã tạo ra những trường hợp đáng chú ý. Một sáng kiến của công dân về ô nhiễm không khí thu hút hơn 70.000 chữ ký, thúc đẩy Quốc hội tổ chức các cuộc thảo luận chuyên đề và phiên điều trần giám sát. Tại Ulaanbaatar, nơi ô nhiễm không khí vào mùa đông từ lâu là vấn đề nghiêm trọng, hàng chục nghìn chữ ký điện tử đã góp phần biến nỗi lo thường nhật thành một nội dung giám sát chính thức.

Một kiến nghị khác thu hút 33.407 chữ ký phản đối kế hoạch mở lại cửa khẩu Naransewstei tại khu vực sa mạc Gobi. Quốc hội sau đó thành lập nhóm công tác, tổ chức tham vấn với người dân địa phương, giới khoa học, chuyên gia pháp lý, nhà báo và các tổ chức môi trường trước khi đưa ra quyết định.

Từ tháng 7/2025, cơ chế tiếp nhận kiến nghị được củng cố thêm bằng việc thành lập Ủy ban Thường trực về Kiến nghị gồm 24 thành viên. Cơ quan này có nhiệm vụ xem xét kiến nghị của công dân và tổ chức, phân tích các vấn đề liên quan đến lợi ích công cộng và chuẩn bị đề xuất xử lý. Việc hình thành một ủy ban chuyên trách cho thấy lấy ý kiến người dân đang dần được chuyển từ một hoạt động tham khảo sang một phần có tổ chức trong hoạt động nghị viện.

Dẫu vậy, công nghệ không tự động bảo đảm mọi kiến nghị đều được xử lý nhanh chóng hoặc tạo ra thay đổi chính sách. Truyền thông và xã hội dân sự Mông Cổ từng đặt câu hỏi về tiến độ phản hồi đối với một số kiến nghị đã đạt ngưỡng chữ ký. Hiệu quả của D-Parliament vì thế phụ thuộc không chỉ vào số người nhấn nút ủng hộ, mà còn vào trách nhiệm giải trình và khả năng theo đuổi vấn đề đến cùng của các cơ quan Quốc hội.

Nghị viện của những cộng đồng sống cách xa nhau

Số hóa có ý nghĩa đặc biệt tại Mông Cổ, nhưng không thể thay thế hoàn toàn những cuộc gặp trực tiếp. Nhiều cộng đồng dân cư sống rất xa Ulaanbaatar, nơi kết nối Internet và điều kiện đi lại còn hạn chế. Đối với người chăn nuôi du mục, một chính sách về đồng cỏ, nguồn nước, bảo hiểm vật nuôi hay đường giao thông có thể tác động trực tiếp tới sinh kế, nhưng tiếng nói của họ không phải lúc nào cũng dễ dàng đến được thủ đô.

Đầu năm 2025, một đoàn lãnh đạo Quốc hội đã thực hiện chuyến công tác 23 ngày tới 38 soum – đơn vị hành chính gần tương đương cấp huyện – thuộc bốn tỉnh miền Tây, gặp hơn 19.000 người dân. Những vấn đề được nêu ra trải rộng từ lãi suất tín dụng, giá điện, thiếu giáo viên và xuống cấp trường học đến chất lượng nguồn nước, suy thoái đồng cỏ, Internet yếu và tương lai của những người chăn nuôi trẻ.

Hơn 5.100 học sinh trung học cũng tham dự các cuộc gặp. Các em nêu vấn đề về cơ hội học tập, hoạt động thể thao, kết nối mạng và những thay đổi trong kỳ thi tuyển sinh đại học. Những cuộc đối thoại ấy cho thấy khái niệm đại diện ở Mông Cổ không chỉ là số ghế trong hội trường, mà còn là khả năng đi qua những khoảng cách địa lý rất lớn để lắng nghe người dân.

Quốc hội khóa IX đồng thời thúc đẩy chính sách làm luật theo “Ba trụ cột”: lấy con người làm trung tâm; ban hành kịp thời để đáp ứng sự phát triển nhanh của xã hội; và xây dựng các quy định toàn diện, rõ ràng, dễ hiểu. Cùng với đó là nỗ lực chuyển trọng tâm từ số lượng luật được thông qua sang chất lượng thực thi, thông qua điều trần, chất vấn, xem xét báo cáo và giám sát trách nhiệm của các cơ quan nhà nước.

Mặt trời lặn phía sau bức tượng Thành Cát Tư Hãn bằng thép không gỉ cao 40m bên ngoài thủ đô Ulaaanbaaatar, người đã lập nên đế chế vào đầu thế kỷ XIII. Ảnh: AP

Giữa thảo nguyên rộng lớn, nghị viện Mông Cổ đang tìm cách rút ngắn khoảng cách giữa quyền lực nhà nước và từng người dân. Tên gọi Đại Khural vẫn lưu giữ ký ức về truyền thống hội họp của người Mông Cổ, nhưng cách vận hành của cơ quan này ngày càng mang dấu ấn của một nghị viện hiện đại, ngày càng số hoá, vì lợi ích của người dân.