UAV trong xung đột có đang được 'thần thánh hóa'?

Đánh giá trên được chuyên gia Elisabeth Braw, nghiên cứu viên cao cấp của Hội đồng Đại Tây Dương (Atlantic Council) đưa ra trong một bài bình luận trên báo Politico ngày 25/7.

Theo bà, kể từ khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022, Kiev từng bước làm thay đổi cục diện trên thực địa bằng nhiều biện pháp khác nhau, trong đó, việc triển khai UAV với quy mô lớn và linh hoạt được xem là yếu tố thu hút nhiều sự chú ý nhất.

Thành công này khiến không ít ý kiến coi UAV là "vũ khí kỳ diệu" (Wunderwaffe) có thể thay đổi hoàn toàn năng lực phòng thủ của các nước châu Âu thuộc Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).

Theo bà Braw, nhận định này vừa đúng, vừa sai. UAV chắc chắn sẽ là một phần quan trọng của xung đột hiện đại, nhưng không phải là giải pháp duy nhất.

Hiệu ứng từ Ukraine

Sự hứng khởi đối với UAV xuất phát từ những kết quả mà Ukraine đạt được trong thời gian qua. Theo báo Kyiv Post, chỉ riêng ngày 9/7, Ukraine tuyên bố đã tấn công 14 tàu của Nga trên biển Azov, trong đó có 12 tàu chở dầu thuộc "hạm đội bóng tối" bị phương Tây trừng phạt.

Chỉ huy lực lượng UAV của Ukraine cũng cho biết, trong 96 giờ trước đó, nước này đã đánh trúng tổng cộng 35 tàu và 45 mục tiêu quân sự tại bán đảo Crimea cùng khu vực miền Nam Ukraine.

Không chỉ hoạt động trên tiền tuyến, UAV Ukraine còn liên tục tập kích các tàu vận tải của Nga ở Biển Đen và Địa Trung Hải, các nhà máy lọc dầu, cảng dầu trên biển Baltic, đồng thời vươn tới tận Siberia. So với tên lửa, UAV có ưu thế về chi phí thấp, khả năng triển khai linh hoạt và hạn chế đáng kể tổn thất nhân lực.

Theo bà Braw, chính những thành công này khiến nhiều ý kiến tại châu Âu cho rằng, UAV có thể trở thành yếu tố làm thay đổi cán cân sức mạnh quân sự với chi phí thấp hơn nhiều so với các loại vũ khí truyền thống. Quan điểm này cũng thúc đẩy các nước NATO đẩy nhanh đầu tư vào UAV.

Tuy nhiên, nhà nghiên cứu lưu ý rằng, ưu thế trên không đồng nghĩa UAV đã làm thay đổi toàn bộ quy luật xung đột. Nga hiện cũng sử dụng UAV với quy mô lớn, đồng thời thường xuyên triển khai các biện pháp tác chiến điện tử để gây nhiễu, làm mất quyền điều khiển UAV của Ukraine. Nhiều thiết bị sau đó bay chệch hướng và xâm nhập không phận các nước NATO, làm gia tăng nguy cơ mất an ninh.

Theo Phó Đô đốc Ewa Skoog Haslum, Tư lệnh tác chiến liên quân Thụy Điển, xung đột Ukraine đã thúc đẩy quá trình hiện đại hóa công nghệ quân sự của NATO cũng như nâng cao nhận thức của công chúng về vai trò của UAV. Lực lượng vũ trang Thụy Điển và nhiều nước thành viên NATO hiện thường xuyên tổ chức huấn luyện cả cách sử dụng lẫn đối phó với loại vũ khí này.

Dù vậy, bà Haslum nhấn mạnh, UAV chỉ là một thành tố của xung đột hiện đại chứ chưa thể thay thế toàn bộ các năng lực quân sự khác.

Không có 'vũ khí vạn năng'

Một trong những minh chứng rõ nhất là trên hướng Biển Đen. Theo cựu tùy viên quốc phòng Thụy Điển tại Ukraine Hans Granlund, UAV giúp Ukraine buộc Hạm đội Biển Đen của Nga phải rút khỏi khu vực phía Tây, qua đó duy trì hoạt động hàng hải dân sự. Tuy nhiên, Kiev vẫn chưa thể kiểm soát vùng biển này vì không sở hữu lực lượng hải quân đủ mạnh.

Theo tác giả, phần lớn UAV hiện nay giống như những đàn muỗi: nhỏ, cơ động, chi phí thấp, dễ thay thế và có thể hoạt động theo bầy đàn. Chúng gây tổn thất đáng kể cho đối phương, nhưng đó không phải là toàn bộ nhiệm vụ của quân đội.

Trong tác chiến trên biển, tàu chiến vẫn là phương tiện không thể thay thế để vận chuyển lực lượng, bảo đảm hậu cần, duy trì hiện diện và triển khai các hệ thống vũ khí công suất lớn. Tương tự, trong tác chiến trên bộ, UAV có thể gây thiệt hại nặng cho đối phương nhưng khó có thể tự mình giành chiến thắng nếu thiếu các lực lượng mặt đất.

Ngay cả Ukraine - quốc gia được xem là đi đầu về UAV - cũng vẫn liên tục đề nghị phương Tây viện trợ thêm xe tăng, pháo binh, hệ thống phòng không và tên lửa. Tại Hội nghị Thượng đỉnh NATO ở Ankara hồi đầu tháng, Tổng thống Volodymyr Zelensky còn đạt được thỏa thuận với Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc cho phép Ukraine sản xuất tên lửa Patriot theo giấy phép của Mỹ.

Cuộc tranh luận về vai trò của UAV cũng đang diễn ra ngay trong nội bộ Ukraine. Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov - người chủ trương mở rộng tối đa việc sử dụng UAV - được cho là đã bất đồng với cựu Tổng tư lệnh Các lực lượng vũ trang Oleksandr Syrskyi, người vẫn đề cao phương thức tác chiến truyền thống. Cả hai vừa đều lần lượt rời cương vị lãnh đạo quân sự, phản ánh sự khác biệt trong tư duy phát triển quân đội.

Theo bà Braw, giải pháp phù hợp đối với phần lớn các quốc gia là kết hợp giữa hai cách tiếp cận. Lịch sử phát triển quân sự cho thấy mỗi khi xuất hiện một loại vũ khí mới, đối phương cũng sẽ nhanh chóng phát triển các biện pháp đối phó.

Phó Đô đốc Haslum nhận định, các hệ thống vi sóng công suất cao và vũ khí laser nhiều khả năng sẽ trở thành giải pháp hiệu quả để chống UAV trong tương lai. Điều đó càng cho thấy các nền tảng truyền thống như tàu chiến vẫn giữ vai trò quan trọng, bởi đây là những phương tiện có khả năng cung cấp nguồn năng lượng cần thiết cho các loại vũ khí công suất lớn.

Tuy nhiên, niềm tin ngày càng lớn vào UAV trong giới bình luận và công chúng cũng đặt các nhà hoạch định chính sách và quân đội trước một bài toán khó.

Theo lập luận đang ngày càng phổ biến, Ukraine đã có thể xoay chuyển cục diện xung đột với Nga bằng các UAV tự sản xuất với chi phí thấp, nên việc tiếp tục chi ngân sách cho các loại vũ khí truyền thống là lỗi thời và lãng phí tiền thuế của người dân.

Theo tác giả, UAV cần trở thành một bộ phận trong toàn bộ hệ thống tác chiến, từ trinh sát, tấn công đến hậu cần, thay vì được xem là giải pháp thay thế mọi loại vũ khí khác. Hơn nữa, tốc độ phát triển công nghệ quá nhanh khiến UAV không thể được sản xuất hàng loạt rồi cất giữ lâu dài vì sẽ nhanh chóng lạc hậu.

Bài học từ Ukraine cho thấy, UAV là một bước tiến quan trọng trong xung đột hiện đại, nhưng không phải "vũ khí vạn năng". Nếu niềm tin quá mức vào UAV khiến các chính phủ cắt giảm đầu tư cho những năng lực quốc phòng thiết yếu khác, họ có nguy cơ làm suy yếu khả năng răn đe của chính mình.

Hoàng Hà