Từ 'xé rào' đến mở lối tư duy

Tuy nhiên, để tinh thần đó thực sự trở thành động lực mạnh mẽ trong giai đoạn mới, đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách. Khi đó, đội ngũ cán bộ, đảng viên mới có thể yên tâm đổi mới, sáng tạo, dám chịu trách nhiệm, lấy hiệu quả công việc làm thước đo cao nhất.

Vì nước, vì dân, khát khao đổi mới

Sau ngày đất nước thống nhất, Việt Nam đối mặt với hậu quả chiến tranh, kinh tế lạc hậu và cơ chế tập trung quan liêu bao cấp kìm hãm sản xuất.

Hải Phòng là địa phương đi tiên phong trong việc khoán hộ, giao ruộng cho nông dân. Ngày nay, thành phố cảng đã phát triển vượt bậc, trở thành một trong những đô thị năng động nhất của cả nước.

Thời điểm đó, "xé rào" dường như trở thành phản ứng tự nhiên. Và rồi trải qua thực tiễn, không ít điều từng bị xem là "xé rào", đã tạo sự chuyển biến tích cực, mở ra hướng đi đúng cho cả một thời kỳ chuyển mình của đất nước.

Tại TP.HCM những năm sau 1975, chính sách "ngăn sông cấm chợ", "cải tạo tư sản" đã xóa sổ mạng lưới buôn bán lương thực, thay bằng các cửa hàng mậu dịch quốc doanh. Trong bối cảnh cơ chế bao cấp lộ rõ sự trì trệ, Bí thư Thành ủy Võ Văn Kiệt chọn cách hành động, âm thầm tháo gỡ từng khúc mắc.

Từ những thử nghiệm ấy, các chính sách "vượt rào" dần được tổng kết và thể chế hóa…

Không chỉ TP.HCM, tinh thần "xé rào" diễn ra ở nhiều địa phương, mỗi nơi một cách làm, nhưng đều chung khát vọng vượt khó. Hải Phòng đi tiên phong trong việc khoán hộ, giao ruộng cho nông dân, là cơ sở thực tiễn để Ban Bí thư ban hành Chỉ thị 100 về khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động (Khoán 100) vào đầu năm 1981…

Sau đó 7 năm, Bộ Chính trị khóa VI ban hành Nghị quyết 10 về đổi mới quản lý nông nghiệp (Khoán 10), tạo ra bước phát triển đột biến về năng suất, sản lượng nông sản…

TS Nguyễn Tri Thức, Ủy viên Ban Biên tập Tạp chí Cộng sản nhìn nhận, thực tiễn cho thấy, không ít thời điểm chính sách đi chậm hơn so với sự vận động của đời sống. Tuy nhiên, vẫn luôn có những con người vì nước, vì dân, khát khao đổi mới, chủ động tìm tòi, sáng tạo để tháo gỡ những bất cập, phá vỡ những rào cản tồn tại.

Song, những người dám thể hiện chính kiến, dám hành động thường phải đối mặt với khoảng trống pháp lý, thiếu cơ chế bảo vệ đầy đủ.

Theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, nhìn lại 40 năm, có thể thấy một bài học lớn của công cuộc Đổi mới là: Trong những thời điểm đất nước đứng trước điểm nghẽn, chính thực tiễn luôn đi trước, buộc chúng ta phải đổi mới tư duy quản lý và hoàn thiện thể chế.

"Có những câu chuyện "xé rào" năm xưa, xét đến cùng, không phải là sự tùy tiện, mà là sự tìm đường phát triển khi cơ chế cũ không còn phù hợp", bà Nga nói.

Tháo gỡ rào cản tâm lý

TS Nguyễn Tri Thức cho rằng, việc thiếu cơ chế bảo vệ khiến nhiều người lựa chọn phương án an toàn, né tránh trách nhiệm cá nhân, dẫn đến thiếu quyết tâm, thiếu táo bạo trong triển khai công việc.

Thực tế cho thấy dù chủ trương, chính sách đúng và trúng đến đâu, việc đưa vào cuộc sống, tổ chức thực hiện hiệu quả luôn là khâu khó.

"Trong nhiệm kỳ này, có thể thấy rõ quyết tâm hành động ngay từ đầu với tinh thần phát hiện vướng mắc ở đâu, tháo gỡ ngay ở đó; không cầu toàn, không chần chừ, không trông chờ", ông Thức nói.

Theo PGS. TS Nguyễn Sỹ Trung, Phó Tổng biên tập Tạp chí Chủ nghĩa xã hội, lý luận và thực tiễn (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), nếu trong giai đoạn đầu, những sáng kiến mang tính "xé rào" chủ yếu mang tính tự phát, thì đến nay tinh thần ấy từng bước được thể chế hóa thông qua các chủ trương, chính sách ngày càng rõ ràng, đồng bộ nhằm bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm.

Việc ban hành và triển khai Kết luận số 14 ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị về khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; Quy định số 117 ngày 18/8/2023 về xin lỗi và phục hồi quyền lợi của tổ chức Đảng, đảng viên bị kỷ luật oan; Nghị định số 73/2023 của Chính phủ về cơ chế khuyến khích, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm… đã tạo nên một bước tiến đáng kể trong việc hoàn thiện hành lang chính trị - pháp lý cho đổi mới sáng tạo trong khu vực công.

Những chủ trương này không chỉ thể hiện sự đổi mới trong tư duy lãnh đạo của Đảng, mà còn góp phần tháo gỡ những rào cản tâm lý vốn tồn tại dai dẳng trong đội ngũ cán bộ, nhất là tâm lý e dè, sợ sai, sợ trách nhiệm.

Bước tiến lớn về nhận thức

PGS. TS Nguyễn Sỹ Trung đánh giá, nhờ những chủ trương, chính sách nêu trên, tại nhiều địa phương, đơn vị đã xuất hiện ngày càng nhiều mô hình mới, cách làm sáng tạo. Một bộ phận cán bộ đã thể hiện rõ tinh thần chủ động, dám chịu trách nhiệm, lấy hiệu quả công việc làm thước đo thay vì chỉ tuân thủ máy móc quy trình.

Theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, điểm rất quan trọng là Kết luận 14 đã phát đi thông điệp chính trị rõ ràng: Khuyến khích, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Đặc biệt, nếu việc đổi mới được thực hiện đúng chủ trương, có động cơ trong sáng nhưng kết quả chưa đạt như kỳ vọng, thì có thể được xem xét miễn hoặc giảm nhẹ trách nhiệm.

Đây là bước tiến lớn về nhận thức, chuyển từ tư duy "không làm thì không sai" sang "không dám làm là đánh mất cơ hội phát triển".

Trên nền tảng đó, Nghị định 73/2023 đã cụ thể hóa thành cơ chế vận hành: Quy định rõ điều kiện, quy trình đề xuất - phê duyệt - đánh giá, cũng như chính sách khuyến khích và bảo vệ cán bộ. Việc làm rõ các khái niệm như "vì lợi ích chung", "khuyến khích", "bảo vệ"… có ý nghĩa rất quan trọng trong tháo gỡ tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm - vốn đang là lực cản không nhỏ trong bộ máy.

Tuy nhiên, mở đường cho đổi mới không đồng nghĩa với buông lỏng kỷ luật. Việc đi kèm với Quy định 114 về kiểm soát quyền lực là rất cần thiết. Một bên khuyến khích người dám làm vì việc chung, một bên kiểm soát chặt để ngăn ngừa lạm quyền, vụ lợi. Hai hướng này bổ sung cho nhau, tạo nên một logic thể chế: Vừa mở đường cho sáng tạo, vừa dựng "hàng rào" phòng ngừa sai phạm.

Kết quả bước đầu, có thể ghi nhận ba chuyển biến. Thứ nhất, nhận thức về bảo vệ cán bộ đổi mới đã rõ ràng hơn, không còn dừng ở khẩu hiệu.

Thứ hai, hành lang pháp lý bước đầu hình thành, giúp việc đánh giá sáng kiến khách quan hơn.

Thứ ba, trong quá trình hoàn thiện pháp luật, tinh thần phân cấp, phân quyền, cá thể hóa trách nhiệm ngày càng rõ nét, tạo thêm không gian cho đổi mới.

Tiếp tục "mở lối" về tư duy và thể chế

Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Sỹ Trung, bên cạnh kết quả đạt được, thực tiễn triển khai cũng cho thấy không ít hạn chế. Tâm lý "sợ sai", né tránh trách nhiệm, đùn đẩy công việc vẫn còn tồn tại ở một bộ phận cán bộ, thậm chí có xu hướng chuyển từ trách nhiệm cá nhân sang tập thể để giảm thiểu rủi ro.

TP.HCM ngày nay đã trở thành siêu đô thị với hơn 14 triệu dân, là đầu tàu kinh tế của cả nước.

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc ranh giới giữa "sáng tạo đúng đắn" và "vi phạm quy định" trong nhiều trường hợp chưa được xác định một cách cụ thể, rõ ràng, khiến cán bộ lo ngại rủi ro pháp lý.

Cơ chế bảo vệ cán bộ dù đã được đề cập, song việc tổ chức thực hiện còn thiếu đồng bộ, chưa tạo được niềm tin đủ mạnh để cán bộ yên tâm hành động. Một số quy định vẫn mang tính khái quát, chưa đủ cụ thể để áp dụng trong những tình huống thực tiễn đa dạng.

Việc đánh giá cán bộ cũng chưa hoàn toàn dựa trên kết quả đầu ra, mà vẫn chịu ảnh hưởng bởi quy trình, thủ tục và tâm lý an toàn, từ đó phần nào làm suy giảm động lực đổi mới, sáng tạo.

Từ thực tiễn đó, yêu cầu tiếp tục "mở lối" về tư duy và thể chế cho đội ngũ cán bộ, đảng viên trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, nhất là trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những mục tiêu cao hơn, đòi hỏi hành động quyết liệt, hiệu quả thực chất và có thể đo đếm được.

Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhìn nhận, ranh giới giữa "rủi ro đổi mới" và "sai phạm vụ lợi" chưa thật rõ, cơ chế đánh giá chưa mạnh; trách nhiệm bảo vệ cán bộ của người đứng đầu đôi khi chưa được thực hiện đầy đủ.

"Nói cách khác, chủ trương đã có, công cụ đã có, nhưng để trở thành văn hóa hành động thì cần thêm thời gian và quyết tâm", bà Nga nói và cho rằng, thời gian tới cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng: Lượng hóa rõ tiêu chí "vì lợi ích chung", "động cơ trong sáng"; thiết lập cơ chế đánh giá độc lập đối với các sáng kiến đột phá; gắn trách nhiệm bảo vệ cán bộ với người đứng đầu; đồng thời mở rộng không gian thí điểm, phân cấp, ủy quyền.

Phân biệt rạch ròi giữa đúng và sai

Góp ý thêm, PGS.TS Nguyễn Sỹ Trung cho rằng, cần tiếp tục cụ thể hóa các tiêu chí đánh giá "đổi mới sáng tạo vì lợi ích chung", làm rõ thế nào là "lợi ích chung", đâu là "rủi ro chấp nhận được", qua đó tạo cơ sở rõ ràng để cán bộ yên tâm hành động. Đồng thời, cần chuyển mạnh sang cơ chế đánh giá dựa trên kết quả đầu ra và hiệu quả thực tiễn, thay vì nặng về quy trình và hình thức tuân thủ.

Cùng đó, việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ cán bộ cần được đẩy mạnh theo hướng thực chất, khả thi hơn. Không chỉ dừng lại ở chủ trương, cần thiết lập quy trình cụ thể để xem xét, đánh giá, động viên, khen thưởng, bảo vệ kịp thời đối với cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới sáng tạo.

Vai trò của các cơ quan kiểm tra, thanh tra cần được phát huy theo hướng đồng hành, hỗ trợ, thay vì chỉ tập trung vào giám sát và xử lý. Tinh thần này cũng đã được nhấn mạnh trong Nghị quyết số 05-NQ/TW ngày 7/4/2026 của Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV, khi đặt ra yêu cầu xây dựng cơ chế bảo vệ, khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám làm vì sự phát triển của đất nước.

Một yêu cầu quan trọng khác là cần hình thành và khuyến khích văn hóa chấp nhận rủi ro trong phạm vi kiểm soát. Đổi mới sáng tạo luôn gắn liền với khả năng thất bại, do đó nếu không có sự chấp nhận nhất định đối với những sai sót mang tính khách quan thì rất khó thúc đẩy tinh thần dám nghĩ, dám làm.

Điều cốt lõi là phải phân biệt rõ giữa sai sót xuất phát từ động cơ trong sáng, vì lợi ích chung với những sai phạm do tư lợi, tiêu cực, từ đó có cách xử lý phù hợp, bảo vệ cái đúng và kiên quyết loại bỏ cái sai.

Bên cạnh đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng cần được chú trọng hơn nữa nhằm nâng cao năng lực toàn diện cho đội ngũ cán bộ, đặc biệt là năng lực tư duy đổi mới, quản trị rủi ro và ra quyết định trong bối cảnh phức tạp. Khi có đủ năng lực và được đặt trong môi trường thể chế phù hợp, cán bộ sẽ tự tin hơn trong việc triển khai các sáng kiến, góp phần tạo ra những đột phá thực chất.

Diên Dương

Vân Anh