Từ rừng xuống bãi tập

Từ vật dụng gắn với hoạt động săn bắn và đời sống núi rừng, cây nỏ đang có sức sống mới ở Phong Dụ Hạ. Trên bãi tập, trong các cuộc giao lưu, thi đấu, cây nỏ trở thành phương tiện rèn luyện, kết nối cộng đồng và trao truyền nét văn hóa của cha ông.

Anh Vi Văn Liêm, dân tộc Tày, Phó Chủ nhiệm CLB bắn nỏ truyền thống xã Phong Dụ Hạ, là một trong những người góp sức duy trì phong trào. Gắn bó với cây nỏ từ những ngày theo cha vào rừng, anh học cách làm nỏ, vót tên, tìm đến các bậc tiền bối để học kỹ thuật. Năm 2015, anh giành giải Nhất bắn nỏ tại Lễ hội Quế huyện Văn Yên (cũ). Nhận thấy nhiều người cùng yêu thích nhưng phong trào còn tự phát, năm 2023, anh tập hợp những người chung sở thích, gây dựng Hội nỏ truyền thống, tạo sân chơi để luyện tập, giao lưu và trao truyền kỹ năng.

Phong trào bắn nỏ ở Phong Dụ Hạ ngày càng thu hút người tham gia. Người biết bắn hướng dẫn người mới; người thạo chế tác cùng làm nỏ, vót tên. Năm 2026, CLB bắn nỏ truyền thống xã Phong Dụ Hạ chính thức ra mắt, đưa hoạt động vào nền nếp và tạo điều kiện để các thành viên giao lưu, thi đấu.

Từ bãi tập ở địa phương, những tay nỏ Phong Dụ Hạ dần bước ra các giải đấu lớn. Năm 2025, thành viên CLB giành 3 giải Nhất, 5 giải Nhì tại Giải vô địch bắn nỏ tỉnh Yên Bái (cũ), cùng 1 huy chương Vàng và 1 huy chương Bạc tại Giải vô địch bắn nỏ tỉnh Lào Cai. Tháng 8/2026, anh Vi Văn Liêm tiếp tục giành 3 huy chương Bạc, 1 huy chương Đồng tại Giải vô địch bắn nỏ toàn quốc ở Gia Lai.

Những tấm huy chương ghi nhận kết quả tập luyện, nhưng chưa phải điều giữ người chơi nỏ ở Phong Dụ Hạ. Sau mỗi buổi tập, điều còn lại là niềm vui được rèn luyện, gặp gỡ và cùng gìn giữ nét văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Hơn hai năm gắn bó với cây nỏ, anh Phạm Văn Dũng đã trở thành một trong những thành viên tích cực của CLB. Anh duy trì các buổi tập, hướng dẫn người mới và tổ chức thi đấu nội bộ trước mỗi giải, qua đó, giúp các thành viên rèn kỹ thuật, kiểm tra phong độ và lựa chọn những tay nỏ có thành tích tốt. Theo anh Dũng, bắn nỏ không đơn thuần là ngắm đúng, người chơi cần đủ thể lực để lên nỏ, đồng thời giữ nhịp thở, tư thế và tâm lý ổn định. Chỉ một thoáng mất tập trung, mũi tên có thể chệch khỏi hồng tâm. Ngay cả những người nhiều kinh nghiệm như anh Vi Văn Liêm cũng từng gặp tình huống: Ở nhà bắn đạt điểm cao, nhưng khi vào giải, trước áp lực thi đấu, kết quả lại không như mong muốn. Cây nỏ và khoảng cách tới bia không đổi, chỉ có tâm thế người bắn thay đổi. Bởi vậy, càng tập luyện, các thành viên càng nhận ra muốn làm chủ đường tên trước hết phải làm chủ chính mình.

Cùng với kỹ thuật, an toàn được CLB đặt lên hàng đầu. Bãi tập được bố trí riêng, phía sau bia có vật cản chắc chắn; người chờ lượt và khán giả đứng phía sau xạ thủ. Nỏ tại gia đình được treo cao, ngoài tầm với của trẻ nhỏ. Các thành viên thống nhất chỉ sử dụng nỏ trong tập luyện, thi đấu, không mang vào rừng săn bắt. Từ một công cụ từng gắn với săn bắn, cây nỏ ở Phong Dụ Hạ đang được đặt trong không gian mới: Thể thao, rèn luyện và sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Sự thay đổi ấy cũng mở ra cách gìn giữ phù hợp hơn, để cây nỏ tiếp tục hiện diện mà không tách rời đời sống hôm nay.

Ở bãi tập Phong Dụ Hạ, cây nỏ ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong tay phụ nữ. Chị Hà Thị Dung, vợ anh Vi Văn Liêm là một trong những thành viên tích cực của CLB. Ba năm trước, chị chỉ đứng ngoài xem chồng tập. Được động viên thử sức, từ những lần kéo nỏ, ngắm bia ban đầu, chị dần bị cuốn vào niềm vui chinh phục hồng tâm. Chị Dung nay đã có thành tích ở nhiều giải đấu, trong đó có giải Nhất cấp xã và giải Nhì tại giải vô địch cấp tỉnh. Để có được kết quả ấy, phải vượt qua trở ngại lớn với nữ vận động viên là sức kéo và khả năng tự lên nỏ. Ở những giải đấu yêu cầu vận động viên tự thực hiện động tác này, thể lực và sức bền trở thành phần quan trọng của cuộc thi.

Trước hồng tâm, những khác biệt về giới tính dường như lùi lại phía sau. Chỉ còn người bắn, cây nỏ và đường tên. Mỗi mũi tên tìm đúng tâm bia là một lần người chơi cảm nhận thành quả của quá trình rèn luyện, đồng thời có thêm động lực để tiếp tục chinh phục những thử thách phía trước.

Ở Phong Dụ Hạ, cây nỏ cũng đang được làm mới phù hợp với đời sống hôm nay. Người thợ vẫn giữ những kinh nghiệm truyền thống trong chọn vật liệu, làm cánh, thân nỏ và vót tên, đồng thời kết hợp vật liệu mới để tăng độ bền, độ ổn định khi thi đấu. Luồng già được chọn kỹ, hong gác bếp cho săn chắc; thân nỏ dùng gỗ cứng, ít cong vênh; mũi tên cũng được lựa chọn, chế tác cẩn thận. Điều đáng quý là những kỹ thuật ấy không ở trong sách vở mà được truyền từ người có nghề sang người mới học, qua từng thanh gỗ, ống luồng, mũi tên và sợi dây nỏ. Mỗi cây nỏ hoàn thành vì thế còn mang theo kinh nghiệm, kỹ năng và ký ức văn hóa được tiếp nối trong đời sống hôm nay.

Cây nỏ ở Phong Dụ Hạ đang được trao cho đời sống mới. Kỹ thuật làm nỏ được gìn giữ, cách sử dụng được điều chỉnh phù hợp, người cũ truyền cho người mới, đàn ông cùng phụ nữ chung một sân chơi. Mỗi mũi tên tìm đến hồng tâm còn là dấu hiệu cho sức sống của một giá trị văn hóa đang tiếp tục được nối dài trong cộng đồng.