Từ “quản lý văn hóa” sang “quản trị và phát triển văn hóa”

Cách đánh giá hiệu quả văn hóa vì thế cũng cần được thay đổi, từ chú trọng số lượng hoạt động sang quan tâm đến giá trị thực chất mà các hoạt động tạo ra.

Lễ hội được tổ chức đều đặn nhưng cộng đồng tham gia chưa nhiều, nghề truyền thống được giới thiệu nhưng chưa tạo được thu nhập cho người làm nghề, di sản được công nhận nhưng ít được thế hệ trẻ biết đến - đó là những “khoảng trống” cần được nhìn nhận để giải quyết.

Quản trị văn hóa cần hướng đến những kết quả cụ thể hơn: Người dân được thụ hưởng như thế nào, di sản được trao truyền, dữ liệu được khai thác ra sao và những giá trị văn hóa có thể tạo ra sản phẩm, sinh kế mới hay không.

Trọng tâm cần chuyển từ “đã tổ chức bao nhiêu hoạt động” sang xem xét “hoạt động ấy tạo ra thay đổi gì trong cộng đồng”.

Tại phiên họp thứ Nhất của Ban Chỉ đạo về phát triển văn hóa tỉnh, đồng chí Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Ban Chỉ đạo Dương Quốc Huy yêu cầu đổi mới tư duy, chuyển từ “quản lý văn hóa” sang “quản trị và phát triển văn hóa”..., lấy dữ liệu, tiêu chuẩn, sản phẩm đầu ra và mức độ thụ hưởng của Nhân dân làm căn cứ đánh giá, tránh dàn trải, hình thức.

Định hướng này đặt ra yêu cầu thay đổi phương thức quản lý, để văn hóa không chỉ được bảo vệ mà còn được tổ chức, kết nối và phát huy hiệu quả hơn trong đời sống kinh tế - xã hội.

Lào Cai có hệ thống di tích, danh thắng, lễ hội, nghề thủ công, tri thức dân gian, nghệ thuật trình diễn, ẩm thực cùng đời sống văn hóa phong phú của cộng đồng các dân tộc.

Đây là nguồn tài nguyên đặc biệt để phát triển du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, để tài nguyên trở thành nguồn lực, cùng với bảo tồn, di sản cần được nhận diện, lưu giữ, quảng bá và chuyển hóa thành những sản phẩm phù hợp với đời sống đương đại, đồng thời bảo đảm cộng đồng - chủ thể của di sản được hưởng lợi.

Một trong những việc cụ thể hóa cách tiếp cận mới là số hóa di sản. Lào Cai đặt mục tiêu hoàn thành số hóa 210 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, trong đó, 100% di tích quốc gia đặc biệt và di tích quốc gia được số hóa trước ngày 30/10.

Trước đây, hồ sơ, hình ảnh và tư liệu về di tích chủ yếu phục vụ công tác quản lý, trong môi trường số, nguồn dữ liệu này có thể tiếp tục được khai thác cho nghiên cứu, giáo dục, quảng bá, phát triển du lịch và sáng tạo nội dung. Đây chính là điểm khác biệt giữa “lưu giữ” và “phát huy”.

Một di tích được số hóa đầy đủ có thể được giới thiệu bằng bản đồ số, không gian trực tuyến, công nghệ 3D hay những sản phẩm đa phương tiện.

Người không có điều kiện trực tiếp đến di tích vẫn có thể tiếp cận thông tin, học sinh có thêm nguồn tư liệu trực quan, doanh nghiệp du lịch có thêm chất liệu để xây dựng sản phẩm.

Với di sản phi vật thể, yêu cầu này càng cấp thiết. Tiếng nói, chữ viết, dân ca, nghi lễ, nghề thủ công và tri thức dân gian chứa đựng kỹ thuật, ký ức, câu chuyện và hệ thống giá trị được trao truyền trong cộng đồng.

Số hóa đúng cách sẽ góp phần lưu giữ những tri thức trước nguy cơ mai một.

Sau hợp nhất địa giới hành chính, việc rà soát, kiểm kê lại di sản phi vật thể cũng cần được chú trọng, hạn chế bỏ sót, chồng chéo dữ liệu và bảo đảm quản trị thống nhất trong không gian văn hóa mới.

Một thước đo khác của tư duy quản trị và phát triển văn hóa là khả năng đưa các giá trị văn hóa vào thị trường một cách phù hợp.

Điển hình như trong phát triển du lịch, 8 tháng năm 2026, lượng khách đến Lào Cai ước đạt 8,566 triệu lượt, bằng 75,9% kế hoạch năm, trong đó khách quốc tế đạt 1,226 triệu lượt, tổng thu từ khách du lịch đạt 34.160 tỷ đồng.

Đây là thị trường lớn để các giá trị văn hóa địa phương được chuyển hóa thành sản phẩm.

Tuy nhiên, lượng khách và tổng thu mới phản ánh quy mô thị trường. Điều quan trọng hơn là giá trị văn hóa được tạo ra trong mỗi hành trình.

Một sản phẩm thủ công, chương trình nghệ thuật, món ăn truyền thống hay trải nghiệm văn hóa nếu được xây dựng bài bản có thể tạo sức hút để du khách ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và quay trở lại.

Khi đó, văn hóa không đứng ngoài hoạt động du lịch mà trở thành một phần của chuỗi giá trị du lịch.

Phát triển văn hóa không thể chỉ là câu chuyện của cơ quan quản lý, quá trình này cần sự tham gia của cộng đồng, nghệ nhân, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và những người làm sản phẩm sáng tạo.

Vai trò của Nhà nước cũng cần chuyển mạnh sang kiến tạo môi trường, kết nối nguồn lực và tạo điều kiện để các chủ thể cùng tham gia phát triển văn hóa.

Đặc biệt, thương mại hóa phải đi cùng bảo tồn. Không thể vì nhu cầu thị trường mà biến nghi lễ thành màn trình diễn đơn thuần hoặc thay đổi nghề truyền thống đến mức mất kỹ thuật, bản sắc nguyên gốc.

Cộng đồng sở hữu di sản phải được tham gia quá trình khai thác và được hưởng lợi công bằng từ những giá trị mà chính họ gìn giữ.

Từ đó có thể hình thành chu trình “bảo tồn - số hóa - sáng tạo - thương mại hóa - tái đầu tư cho bảo tồn”. Khi một giá trị văn hóa tạo ra nguồn thu, một phần nguồn lực cần được quay trở lại cộng đồng và phục vụ việc gìn giữ, trao truyền di sản.

Bảo tồn và phát triển vì thế không còn là hai nhiệm vụ tách rời mà có thể hỗ trợ lẫn nhau.

Chuyển từ “quản lý văn hóa” sang “quản trị và phát triển văn hóa” là quá trình lâu dài, từ thay đổi cách đánh giá đến cách huy động nguồn lực và tổ chức thị trường.

Thước đo cuối cùng không chỉ là có thêm bao nhiêu danh hiệu, bao nhiêu di tích được số hóa hay bao nhiêu sản phẩm được đưa ra thị trường, mà là di sản có tiếp tục được trao truyền, người dân có được hưởng lợi và những giá trị văn hóa có thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển hay không.

Với định hướng đó, văn hóa Lào Cai được đặt vào vị trí chủ động hơn: vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực nội sinh có khả năng đóng góp vào tăng trưởng.

Mục tiêu là tạo chuyển biến rõ nét, thực chất để văn hóa trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển nhanh, bền vững của Lào Cai.