Từ Liên Cảng… đến Bàu Sen

1. Địa chí huyện Lệ Thủy (Nhà xuất bản Văn hóa-Thông tin, tháng 8/2010) ghi lại rằng, kênh Sen (Liên Cảng), theo Dương Văn An trong Ô Châu cận lục, kênh này còn có tên gọi là Cảng Lan và Rào Sen, là hai cách gọi khác nhau để chỉ một nhánh sông nhỏ dài khoảng 28km nối sông Kiến Giang qua đoạn hói Quy Hậu với sông đào Rào Sen để nối thông với sông Minh Lương, tỉnh Quảng Trị.

Theo Ngô Sỹ Liên viết trong Đại Việt sử ký toàn thư thì để tiện lợi trong việc vận tải quân lính, lương thực hoặc để chở người dân phía Bắc vào khai khẩn khi nhà Hồ mới chiếm được đất của Chiêm Thành, vào năm Giáp Tuất (1404), Hồ Hán Thương cho đào kênh Sen (còn gọi là Liên Cảng).

Theo dấu vết còn lại thì Liên Cảng bắt đầu từ Lộc Bình, chảy vòng qua quan lộ (đường cái), đi vào Quán Cát, thông vào Bàu Sen, chảy qua Quán Bụt, đến Hạ Cờ thì sông chảy về phía Đông rồi vòng qua sát quan lộ phía Tây. Trên kênh này có một điểm tại Quán Cụt vì bùn cát phun lên, không đào được nên đành phải thôi. Đến thời nhà Lê, khi đi đánh Chiêm Thành, vua Lê Thánh Tông hạ lệnh cho quan lại và dân phu địa phương đào lại kênh để tiện đường chuyên chở binh lính và quân lương, nhưng cũng bất thành.

Các chúa Nguyễn và những vị vua đầu triều Nguyễn cũng thử khai thông kênh này để mở mang giao thương nhưng đều thất bại. Kênh Sen vì thế mà cạn dần. Với hơn 400 năm dấu chân người Việt gắn với kênh Sen, Bàu Sen trên vùng đất Tân Bình, Thuận Hóa đã để lại nhiều huyền thoại truyền tụng trong dân gian khiến vùng đất này ngày càng thêm huyền bí và thi vị.

Một góc Bàu Sen bên tuyến đường thiên lý Bắc-Nam - Ảnh: Nguyễn Hải

2. Trong những ngày cuối năm, khi màu nắng thủy tinh phớt lên những ngôi nhà mái đỏ, báo hiệu một năm mới đang cận kề ngoài ngõ, chúng tôi ghé thăm nhà ông Trần Văn Đường, nguyên Chủ tịch UBND xã Sen Thủy (cũ) để nghe chuyện về ý chí và khát vọng của người xưa kiến tạo tương lai bằng cách sắp xếp lại thiên nhiên.

Ông Trần Văn Đường kể rằng, ngày xưa Bàu Sen có tên là Nhị Hồ, có thể là xuất phát từ hình thái Hồ Sen được chia làm hai nửa, giống như hai hồ ghép làm một, một nửa xa hồ chính nằm ở phía Đông tuyến quốc lộ tiếp giáp với các động cát, nửa hồ phụ còn lại nằm ở phía Tây tiếp giáp với vùng đồi đất sỏi. Cũng có thể tên gọi Nhị Hồ để chỉ cả hai bàu ở trong khu vực các động cát thuộc xã Sen Thủy, gồm Bàu Sen thuộc Thủy Liên Thượng và Bàu Đờm thuộc Liên Thủy Nam được thông thủy bởi một con lệch nhỏ.

Nhiều người cho rằng, sở dĩ bàu được gọi là Bàu Sen vì trước đây trong bàu này có rất nhiều sen mọc. Xưa kia, cứ đến mùa hè sen nở tỏa hương thơm ngào ngạt cả vùng. Bởi vậy, chữ Nôm gọi là sen mà chữ Hán cũng gọi vùng này là xã Thủy Liên.

Theo ông Đường, với nguồn nước tự sinh Bàu Sen có tổng diện tích khoảng 100ha, dung tích 5 triêụm3, nơi đây không chỉ có thế mạnh về nuôi trồng thủy sản mà còn là điểm đến của du khách trải nghiệm và khám phá. Đến với Bàu Sen, du khách có thể bơi thuyền vãn cảnh thiên nhiên, lăn mình trên triền cát trắng mịn phía bên kia bàu, hít thở không khí trong lành và vui với thú vui câu cá.

Trong thủy vực Bàu Sen có rất nhiều loài thủy sản nước ngọt sinh sống nhưng nhiều nhất vẫn là các loài thuộc họ cá chép và tôm. Cá chép ở vùng này nổi tiếng thơm ngon, có thể chế biến nhiều món ngon đặc trưng mang hương vị đậm đà, như: Hấp hành, nấu cháo, canh chua, kho xổi,… mà chỉ một lần thưởng thức là nhớ mãi phong vị. Ngày nay, Bàu Sen là điểm đến lý tưởng của du khách thập phương.

Nơi đây, ngoài những món đặc sản cá nước ngọt, tôm, đánh bắt trong lòng bàu, còn có những món ẩm thực từ nguồn thực phẩm đặc trưng của vùng “Nhất Đồng Nai, nhì hai huyện”, như: Cơm gà, cơm cá, canh cá lóc… quyện lẫn mùi tiêu đạt chuẩn OCOP cay nồng của những nông dân chân chất làm ra khiến du khách không thể nào quên.

Chính vì những đặc trưng riêng có mà Bàu Sen đã trở thành một điểm đến trong Chương trình hành động của Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Lệ Thủy (cũ) về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Theo đó, huyện sẽ kêu gọi đầu tư Bàu Sen trở thành khu du lịch nghỉ dưỡng sinh thái với hệ thống resort, khách sạn chuẩn từ 3 sao trở lên kết hợp với các cơ sở lưu trú du lịch cộng đồng homestay, farmstay...

Du khách khi đến với Bàu Sen sẽ được kết nối trong chuỗi du lịch với khu nghỉ dưỡng và phục hồi chức năng suối nước nóng Bang; du lịch văn hóa, tâm linh chùa Hoằng Phúc, Nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp, khu lăng mộ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh; trải nghiệm khám phá thiên nhiên Động Châu-khe Nước Trong, hào sảng với lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang và đắm mình trong làn điệu hò khoan Lệ Thủy…

3. Trò chuyện cùng chúng tôi, Chủ tịch UBND xã Sen Ngư Nguyễn Văn Nghĩa cho hay, thực hiện mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, Sen Ngư được thành lập trên cơ sở sắp xếp toàn bộ diện tích đất tự nhiên, quy mô dân số của các xã Hưng Thủy, Sen Thủy và Ngư Thủy. Tiếp nối chương trình hành động của huyện Lệ Thủy (cũ) về phát triển du lịch cũng như 4 trụ cột chính của Quảng Trị hiện nay là: Năng lượng-logistics-du lịch-nông nghiệp xanh làm động lực, chính quyền xã Sen Ngư luôn động viên, khuyến khích người dân tận dụng thế mạnh của vùng để phát triển thương mại, dịch vụ, đa dạng hóa các loại hình kinh doanh.

Bước sang năm mới 2026, xã sẽ tiếp tục “trải thảm đỏ” kêu gọi đầu tư nhằm khai thác tốt tiềm năng, lợi thế phát triển du lịch, dịch vụ, nhất là các dự án du lịch, nghỉ dưỡng, thể thao ở khu vực Bàu Sen, bãi biển trên địa bàn.

Trần Minh Văn