Từ bục giảng đến những miền thơ

PGS. TS. Nhà giáo Ưu tú Phạm Thu Yến (bìa trái) cùng tác giả bài viết. Ảnh: N.T.T

Hai con người ấy tưởng như thuộc về hai thế giới: một bên là lý luận, học thuật, cùng những khái niệm chặt chẽ; một bên là cảm xúc, rung động, những miền mơ hồ của tâm hồn. Nhưng ở Phạm Thu Yến, hai tố chất không hề đối lập mà gặp nhau ở một điểm chung: một tấm lòng đầy đặn đối với con người.

Một nhà giáo vào nghề bằng “tấm lòng đầy đặn”

Ngay từ thời sinh viên, Phạm Thu Yến đã được ghi nhận là người ham học, khiêm nhường, kính thầy, yêu bạn và sống giàu tình cảm. Sau này, ở cùng khu chung cư, cùng sinh hoạt trong CLB và Hội Nhà văn với chị, tôi ngẫu nhiên biết được: không ít sinh viên ra trường nhiều năm vẫn giữ liên lạc, thường đến thăm cô giáo cũ. Và tôi được biết chị vẫn âm thầm quan tâm cả tinh thần và vật chất đến những học trò cũ có hoàn cảnh không may mắn.

Tấm lòng ấy, những phẩm chất ấy không phải là thứ có thể học thuộc từ một giáo trình sư phạm. Nó là phần căn cốt của một nhân cách. Có một lời nhận xét của thầy Đỗ Bình Trị về Phạm Thu Yến khi chị làm khóa luận tốt nghiệp đại học mà đọc lên ta có cảm giác như thầy đã nhìn thấy trước con đường dài của người học trò: “Người viết đến với đề tài này với hai bàn tay trắng. Không! Với cả tấm lòng đầy đặn”.

Người làm khoa học cần tri thức. Nhưng để đi được đường dài với khoa học, đôi khi tri thức chưa đủ, còn cần một nội lực khác: lòng say mê, sự tận tụy, sự trung thực và một tình yêu thực sự đối với đối tượng mình nghiên cứu. “Tấm lòng đầy đặn” mà thầy Trị nhận ra ở Phạm Thu Yến có lẽ chính là thứ đã theo chị suốt những năm tháng học tập, giảng dạy và nghiên cứu sau này.

Bởi vậy, thành công học thuật của Phạm Thu Yến không phải một sự tình cờ. Chị đã đi qua một môi trường học thuật nghiêm cẩn ở Nga, tiếp cận những phương pháp lý luận hiện đại, rồi trở về với Văn học Dân gian Việt Nam. Những chuyên đề về Thi pháp thể loại, Truyền thuyết, Lễ hội, Địa văn hóa, Văn hóa dân gian Việt Nam; những công trình nghiên cứu, giáo trình và chuyên luận đã tạo nên một dấu ấn riêng trong lĩnh vực nghiên cứu Văn hóa dân gian.

Trí tuệ khoa học không làm khô cạn tâm hồn

Có một định kiến lâu nay vẫn tồn tại: dường như người làm khoa học, nhất là người quen với lý luận, khái niệm và những thao tác tư duy chặt chẽ, logic, sẽ khó làm thơ. Nhưng Phạm Thu Yến là minh chứng cho điều ngược lại. Thơ chị không ồn ào, chị không cố gắng tạo ra những câu thơ “lạ” để gây ấn tượng, nó tâm tình như một người đàn bà đã đi qua đủ dài những vui buồn để hiểu rằng những điều quan trọng nhất của đời sống thường không cần nói lớn.

Nếu phải tìm một chữ để gọi hồn thơ Phạm Thu Yến, tôi nghĩ đó là chữ “dịu”. Nhưng “dịu” ở đây không có nghĩa là nhạt. Thơ chị dịu mà có chiều sâu; mềm mà có bản lĩnh; nữ tính mà không yếu mềm.

Có lẽ không nên tách nhà nghiên cứu Phạm Thu Yến khỏi nhà thơ Phạm Thu Yến. Bởi người nghiên cứu văn hóa dân gian chắc chắn đã góp phần tạo nên cách cảm, cách nghĩ và cả cách lựa chọn hình ảnh trong thơ chị. Phạm Thu Yến hiểu rất rõ sức sống của những hình tượng bình dị, của những mô tuýp truyền thống, của văn hóa đời thường. Nhưng chị không bê nguyên chất liệu dân gian vào thơ. Nó thấm vào thơ như một thứ phù sa vô hình. Bởi vậy, thơ chị có cái vẻ tự nhiên của lời tâm tình, nhưng phía sau sự tự nhiên ấy là một tầng văn hóa và trải nghiệm.

Điều đáng quý ở Phạm Thu Yến, sau cùng, có lẽ không phải chị đã đạt đến những học vị nào, có bao nhiêu công trình hay được trao những danh hiệu gì. Những điều ấy đáng trân trọng, nhưng chưa phải phần sâu nhất của một chân dung. Phần sâu nhất nằm ở cách một con người đã sống trọn đời với nghề. Từ người học trò ham học đến nhà giáo tận tâm; từ nhà nghiên cứu nghiêm cẩn đến người hướng dẫn nhiều thế hệ học trò; từ người phụ nữ của gia đình đến nhà thơ bằng một giọng dịu dàng, đằm thắm.

Ở tất cả vai trò ấy, Phạm Thu Yến nhất quán ở một phẩm chất: sống có tình. Tri thức có thể giúp một người đi xa. Danh hiệu có thể giúp một người được nhận biết. Nhưng chỉ có một “tấm lòng đầy đặn”, nhân hậu mới giúp một người ở lại trong ký ức của người khác...

PGS. TS. Nhà giáo Ưu tú Phạm Thu Yến sống và làm việc tại Hà Nội. Chị là chuyên gia nghiên cứu văn học và văn hóa dân gian Việt Nam, giảng dạy, và có thời gian khá dài làm quản lý tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Vốn ham học, chị được chọn cử học tập và bảo vệ luận án Tiến sĩ tại Đại học Lomonosov (Nga).