Trong lớp không gian mới

ĐBP - 1. Đứng trên khu vực Tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ nhìn xuống lòng chảo Mường Thanh, tôi luôn có một cảm giác khó gọi thành tên. Không gian trước mắt vừa thân quen, vừa như đang trôi đi rất chậm trong một nhịp khác. Phường Điện Biên Phủ nằm gọn trong lòng chảo, được những dãy núi bao quanh như một vòng ôm tự nhiên, những trục đường quen thuộc nối các khu dân cư, khu hành chính, khu dịch vụ vẫn hiện ra như vốn có. Nhưng càng nhìn lâu, càng dễ nhận ra đó không chỉ là một khung cảnh của ký ức, mà còn là một không gian đang được mở ra theo cách nhìn mới - rộng hơn, nhiều lớp hơn và cũng đang được sắp xếp lại trong tư duy phát triển hiện tại.

Tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ. Ảnh: Trần Dũng

Điện Biên là tỉnh miền núi biên giới rộng khoảng 9.541km2, dân số trên 670 nghìn người, đường biên giới dài hơn 455km tiếp giáp Lào và Trung Quốc. Trên nền không gian đó, Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021 - 2030 từng bước xác lập khung phát triển, định hình các trục động lực và tổ chức không gian theo hướng trung tâm - vệ tinh. Đến điều chỉnh quy hoạch theo Quyết định 359/QĐ-UBND ngày 28/2/2026, điều quan trọng không phải là thay đổi mục tiêu phát triển mà là sự điều chỉnh trong tư duy tiếp cận: Không gian không chỉ được phân bổ, mà được nhìn như một hệ thống có khả năng liên kết và vận hành thống nhất hơn.

2. Nếu nhìn lại một giai đoạn trước đó, có thể thấy Điện Biên là một không gian phát triển mang tính phân hóa tự nhiên khá rõ. Thành phố Điện Biên Phủ giữ vai trò trung tâm hành chính, dịch vụ, là đô thị hạt nhân của tỉnh. Nhưng càng đi xa khỏi lòng chảo, lên các huyện như Mường Nhé, Nậm Pồ, Tủa Chùa hay Mường Chà, không gian phát triển dần thay đổi nhịp độ. Khoảng cách từ trung tâm đến các huyện vùng cao có nơi lên tới hàng trăm kilômét đường đèo dốc, khiến điều kiện tiếp cận hạ tầng, dịch vụ và thị trường giữa các khu vực không đồng đều về mặt tự nhiên.

Trong bối cảnh đó, mỗi địa phương hình thành một cách phát triển riêng, dựa nhiều vào nội lực và điều kiện tự nhiên. Có nơi gắn với nông nghiệp, có nơi dựa vào lâm nghiệp, có nơi phát triển mạnh hơn về thương mại dịch vụ ở mức độ nhất định. Không gian vì thế mang tính “cụm” rõ nét, các mảng phát triển tồn tại tương đối độc lập, phản ánh đúng đặc thù của một tỉnh miền núi biên giới rộng lớn, địa hình chia cắt mạnh và lịch sử phát triển không đồng nhất.

Nhìn lại không phải để so sánh, mà để thấy cơ sở tự nhiên của tư duy quy hoạch hiện nay: Khi các không gian đã hình thành với đặc trưng riêng, vấn đề đặt ra không phải là làm chúng giống nhau, mà là tạo điều kiện để chúng có thể liên kết với nhau tốt hơn.

3. Trong điều chỉnh quy hoạch mới, Điện Biên được nhìn nhận như một hệ thống không gian nhiều lớp, trong đó các vùng chức năng được đặt trong quan hệ kết nối thay vì tách biệt. Phường Điện Biên Phủ và Mường Thanh tiếp tục là hạt nhân phát triển, nhưng đồng thời là điểm trung tâm trong mạng lưới liên kết với các không gian xung quanh. Các vùng nông nghiệp, sinh thái - du lịch, không gian biên giới và các khu vực đô thị hóa được xác định rõ hơn vai trò, đồng thời được kết nối bằng các trục hạ tầng và hành lang phát triển.

Một góc phường Điện Biên Phủ nhìn từ Tượng đài Chiến thắng. Ảnh: Trần Dũng

Điểm thay đổi quan trọng nằm ở tư duy tổ chức không gian theo hướng liên thông. Đô thị không chỉ là nơi tập trung dịch vụ mà trở thành điểm lan tỏa. Nông thôn không chỉ là không gian sản xuất mà được đặt trong chuỗi giá trị. Không gian du lịch không chỉ khai thác cảnh quan mà gắn với chiều sâu văn hóa - lịch sử. Không gian biên giới không chỉ mang tính địa lý mà còn là không gian chiến lược gắn với phát triển bền vững và ổn định lâu dài. Khi các lớp không gian ấy được đặt trong một cấu trúc kết nối, Điện Biên chuyển dần từ phát triển theo điểm sang phát triển theo mạng lưới.

Trong tổng thể đó, với diện tích gần 10 nghìn km2, nếu thiếu sự liên kết, mỗi khu vực dễ vận hành như một “tiểu không gian” riêng. Nhưng khi được kết nối bằng hạ tầng, hành lang kinh tế và các trục động lực, toàn bộ không gian bắt đầu có khả năng vận hành như một chỉnh thể, nơi sự khác biệt giữa các vùng không bị xóa bỏ, mà được đặt trong một cấu trúc hợp lý hơn để bổ trợ cho nhau.

Dĩ nhiên, giữa quy hoạch và đời sống luôn có độ trễ. Những tuyến đường vùng cao vẫn đang tiếp tục hoàn thiện, những không gian sản xuất vẫn đang trong quá trình chuyển đổi, và sự liên kết giữa các khu vực vẫn cần thêm thời gian để rõ nét hơn. Nhưng chính trong quá trình đó, có thể cảm nhận rõ sự dịch chuyển trong tư duy phát triển: Từ nhìn từng khu vực riêng lẻ sang nhìn toàn bộ không gian như một hệ thống có quan hệ hữu cơ.

Với tôi, đứng trên Tượng đài Chiến thắng nhìn xuống lòng chảo hôm nay, điều rõ nhất không phải là sự thay đổi về hình ảnh, mà là sự mở rộng trong cách hình dung về Điện Biên. Một không gian từng được nhìn theo những mảng rời, nay đang dần được hiểu như một chỉnh thể đang kết nối lại. Không phải để trở nên khác đi, mà để vận hành đầy đủ hơn trong chính những giá trị vốn có của mình - một Điện Biên thống nhất hơn trong tư duy không gian, nhưng vẫn nguyên vẹn bản sắc của một vùng đất lịch sử.

Chí Nghĩa