Trăm năm hồn mộc

Trải qua hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, làng nghề mộc Minh Đức, xã Hiền Quan vẫn bền bỉ gìn giữ nghề truyền thống, lưu giữ bản sắc văn hóa và tình yêu nghề qua bàn tay tài hoa của các thế hệ thợ mộc. Dù đối mặt với không ít khó khăn trước những biến động của thị trường và sự phát triển của công nghệ, người dân nơi đây vẫn nỗ lực duy trì nghề cha ông, tạo sinh kế và gìn giữ hồn cốt quê hương.

Hơn một thế kỷ trước, từ những nhát đục, tiếng búa đầu tiên, nghề mộc đã bén rễ trên mảnh đất Minh Đức. Trải qua bao thăng trầm, nghề được truyền từ đời này sang đời khác, trở thành niềm tự hào và gắn bó mật thiết với đời sống của người dân địa phương.

Vẻ thanh bình của làng mộc Minh Đức hôm nay.

Không khí làng nghề hiện hữu khắp nơi với những dãy ván gỗ được phơi nắng, chuẩn bị cho các công đoạn sản xuất.

Nhớ lại những ngày đầu hình thành làng nghề, ông Nguyễn Văn Liu - Trưởng làng nghề mộc Minh Đức, cho biết, 4 vị tiền nhân của làng, trong đó có cụ Nhân, cụ Hàm, là những người đặt nền móng và trực tiếp truyền dạy kỹ nghệ cho con cháu trong vùng. Từ những người thợ đầu tiên, nghề mộc dần phát triển, được các thế hệ kế tiếp gìn giữ và truyền bá đến nhiều địa phương, vừa tạo sinh kế, vừa nuôi dưỡng khát vọng phát triển nghề truyền thống.

Ông Nguyễn Văn Liu - Trưởng làng nghề mộc Minh Đức chia sẻ về những thăng trầm của làng nghề bên ấm trà tại xưởng mộc của gia đình.

Ông Nguyễn Văn Liu say mê nối tiếp nghề truyền thống của cha ông.

Ở tuổi 64, với hơn một thập kỷ đảm nhiệm vai trò Trưởng làng nghề, ông Liu vẫn nhớ những năm tháng gian khó nhưng đầy tự hào. Trưởng thành từ các tổ thợ truyền thống, ông cùng nhiều người thợ lành nghề từng bước đưa sản phẩm mộc Minh Đức đến nhiều địa phương như Tuyên Quang, Hà Giang, Yên Bái (cũ)... Mỗi chuyến hàng không chỉ mang theo thành quả lao động mà còn gửi gắm tâm huyết, sự khéo léo và quyết tâm gìn giữ nghề truyền thống của người dân nơi đây.

Các công đoạn chế tác đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo, thể hiện tay nghề của người thợ làng mộc.

Những đường đục, nét chạm tinh xảo mang đậm dấu ấn tài hoa của người thợ Minh Đức.

Vào những năm 2000, làng nghề mộc Minh Đức từng bước vào giai đoạn phát triển hưng thịnh. Hoạt động sản xuất, kinh doanh diễn ra sôi động, có những ngày hàng chục chuyến xe container nối đuôi nhau chờ vận chuyển gỗ nguyên liệu về làng và đưa sản phẩm hoàn thiện đi tiêu thụ tại nhiều tỉnh, thành phố.

Từ các loại gỗ lim, sến, tần bì đến gỗ mít, qua bàn tay khéo léo và óc sáng tạo của người thợ, những khối gỗ thô được chế tác thành nhiều sản phẩm đa dạng, từ đồ gia dụng, đồ thờ cúng tinh xảo đến những ngôi nhà gỗ truyền thống.

Máy móc hiện đại được đưa vào sản xuất, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Có thời điểm, xưởng của ông Liu quy tụ tới 21 thợ lành nghề, thậm chí phải mở thêm chi nhánh tại Nhổn (Hà Nội) để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Nghề mộc không chỉ giải quyết việc làm mà còn làm đổi thay diện mạo nông thôn, khẳng định giá trị lao động bền bỉ của hàng trăm thợ lành nghề ở ngôi làng bám dọc sông Hồng này.

Phụ nữ trong làng tham gia nhiều công đoạn sản xuất, phát huy sự cần cù, khéo léo và tinh thần chịu thương, chịu khó.

Thế nhưng, trước những biến động của thị trường và sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, làng nghề mộc Minh Đức đang phải đối mặt với không ít thách thức. Sự phổ biến của gỗ công nghiệp cùng các thiết bị, máy móc hiện đại đã tạo sức ép cạnh tranh ngày càng lớn. Nhiều công đoạn thủ công trước đây được thay thế bằng máy móc, trong đó một máy đục hiện đại có thể đảm nhiệm khối lượng công việc tương đương sức lao động của 6-7 người. Điều này góp phần nâng cao năng suất nhưng cũng khiến quy mô lao động tại một số cơ sở sản xuất dần thu hẹp.

Hiện nay, làng nghề vẫn duy trì hơn 170 hộ làm mộc. Trong đó, những người thợ trẻ như anh Nguyễn Văn Khải (sinh năm 1985) đang tiếp nối nghề truyền thống, đảm nhiệm vai trò tổ chức, điều hành sản xuất tại các xưởng lớn. Sự tham gia của thế hệ trẻ góp phần duy trì hoạt động của làng nghề, song bài toán về nguồn vốn, nguyên liệu và thị trường vẫn là những khó khăn cần tháo gỡ.

Ông Liu thông tin: Gỗ thịt đã ngày càng hiếm và đắt đỏ, nhiều khi phải nhập từ ngoài nước về làm nguyên liệu, trong khi nguồn vốn lưu động để đầu tư nguyên liệu còn hạn chế, áp lực cạnh trạnh với các vật liệu hiện đại và các làng nghề có thế mạnh về nhân vật lực... Những người giữ “hồn mộc” mong muốn được tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi, tạo điều kiện chủ động về nguyên liệu, đầu tư máy móc, duy trì sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh, tạo việc làm và bảo đảm sinh kế lâu dài.

Qua hơn 100 năm phát triển, sức sống của làng mộc Minh Đức vẫn hiện hữu trong từng nếp nhà, từng tiếng đục, tiếng bào vang lên nơi các xưởng sản xuất.

Máy cắt, máy đục, máy bào hiện đại hỗ trợ người thợ nâng cao năng suất, chất lượng và độ tinh xảo của sản phẩm.

Để duy trì và phát triển làng nghề mộc Minh Đức, việc hỗ trợ các hộ sản xuất tiếp cận nguồn vốn ưu đãi có ý nghĩa quan trọng, giúp chủ động đầu tư nguyên liệu, máy móc, duy trì hoạt động và từng bước mở rộng quy mô. Cùng với đó, cần kết hợp hài hòa giữa bảo tồn kỹ nghệ truyền thống và ứng dụng công nghệ hiện đại, chú trọng phát triển các dòng sản phẩm có giá trị cao như đồ thờ thủ công, nhà gỗ truyền thống, qua đó phát huy tay nghề và kinh nghiệm của những người thợ lâu năm.

Việc đào tạo nghề, chuyển giao kinh nghiệm giữa các thế hệ cần được quan tâm, khuyến khích người trẻ tiếp nối nghề truyền thống, đồng thời tiếp cận phương thức quản trị, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm phù hợp với thị trường. Bên cạnh đó, cần từng bước hoàn thiện hạ tầng giao thông, điện phục vụ sản xuất, xây dựng thương hiệu và đẩy mạnh xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường tiêu thụ, tạo điều kiện để sản phẩm làng nghề vươn xa.

Làng nghề mộc Minh Đức góp phần tạo việc làm cho hàng trăm lao động, đồng thời quảng bá hình ảnh quê hương qua những sản phẩm truyền thống.

Hôm nay, giữa những đổi thay của nhịp sống, của công nghệ và sức sản xuất lớn của hàng gia dụng, tiếng đục đẽo vẫn vang lên trong mỗi nếp nhà ở Minh Đức, là minh chứng rõ nét cho sức sống của một làng nghề truyền thống đã qua hơn 100 năm thăng trầm. Giữ nghề không chỉ là giữ sinh kế, mà còn là giữ lại phần hồn cốt văn hóa, để tinh hoa cha ông tiếp tục trường tồn cùng năm tháng.