Tòa án chuyên biệt và những cơ chế tài phán lần đầu được luật hóa

Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế số 150/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 11/12/2025. Ảnh: quochoi.vn

Thiết chế tài phán mới với thẩm quyền chuyên biệt

Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế số 150/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 11/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Luật gồm 5 chương, 44 điều, điều chỉnh toàn diện từ nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy đến trình tự, thủ tục tố tụng và thi hành bản án, quyết định của Tòa án chuyên biệt.

Theo Luật, Tòa án chuyên biệt thuộc hệ thống TAND, được thành lập và đặt tại TP.HCM. Cơ cấu tổ chức gồm Tòa Sơ thẩm, Tòa Phúc thẩm và bộ máy giúp việc. Hoạt động của Tòa phải bảo đảm Thẩm phán xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; thực hiện chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm; bảo đảm tranh tụng, quyền tự định đoạt của các bên và thủ tục tố tụng linh hoạt, đặc thù theo chuẩn mực, thông lệ quốc tế.

Thẩm quyền của Tòa án chuyên biệt được xác định chặt chẽ, gắn với hoạt động của Trung tâm tài chính quốc tế. Theo Điều 13, Tòa có thẩm quyền giải quyết vụ việc về đầu tư, kinh doanh giữa các Thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa Thành viên với tổ chức, cá nhân không phải là Thành viên, trừ vụ việc liên quan đến lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước.

Tòa còn giải quyết yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài, phán quyết của Trọng tài nước ngoài; yêu cầu liên quan đến việc Trọng tài giải quyết tranh chấp thuộc phạm vi luật định và một số vụ việc khác liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm tài chính quốc tế.

Như vậy, không phải mọi tranh chấp đầu tư, kinh doanh đều thuộc thẩm quyền của Tòa án chuyên biệt. Việc xác định thẩm quyền phải căn cứ vào chủ thể, tính chất vụ việc và mối liên hệ với Trung tâm tài chính quốc tế.

Mở rộng quyền lựa chọn pháp luật và quốc tế hóa hoạt động xét xử

Một trong những điểm nổi bật của Luật là cơ chế áp dụng pháp luật nội dung để giải quyết vụ việc. Đối với giao dịch có ít nhất một bên là cá nhân, tổ chức nước ngoài, các bên có thể thỏa thuận lựa chọn pháp luật Việt Nam, pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế, trừ trường hợp liên quan đến bất động sản.

Nếu các bên không thỏa thuận lựa chọn hoặc không xác định được pháp luật áp dụng, pháp luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với quan hệ tranh chấp được áp dụng. Tuy nhiên, pháp luật nước ngoài và tập quán thương mại quốc tế không được áp dụng nếu hậu quả của việc áp dụng trái với trật tự công của Việt Nam.

Đối với giao dịch mà các bên đều là cá nhân, tổ chức Việt Nam, pháp luật điều chỉnh hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm tài chính quốc tế được áp dụng. Vụ việc liên quan đến quyền sở hữu, quyền khác đối với bất động sản, thuê bất động sản hoặc sử dụng bất động sản làm tài sản bảo đảm phải áp dụng pháp luật của nước nơi có bất động sản.

Luật cũng quy định tiếng nói, chữ viết dùng trước Tòa án chuyên biệt là tiếng Anh hoặc tiếng Anh kèm theo bản dịch tiếng Việt. Bản án, quyết định của Tòa được ban hành bằng tiếng Anh hoặc tiếng Anh kèm theo bản dịch tiếng Việt. Đây là cơ chế phù hợp với đặc điểm của các giao dịch tài chính, đầu tư có yếu tố quốc tế.

Đáng chú ý, Thẩm phán Tòa án chuyên biệt có thể là người nước ngoài hoặc công dân Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn luật định. Thẩm phán là người nước ngoài phải là người đã hoặc đang là Thẩm phán nước ngoài, luật sư hoặc chuyên gia có uy tín; có ít nhất 10 năm kinh nghiệm tham gia xét xử, giải quyết vụ việc về đầu tư, kinh doanh và có năng lực tiếng Anh. Thẩm phán do Chủ tịch nước bổ nhiệm trên cơ sở đề nghị của Chánh án TANDTC, nhiệm kỳ 5 năm.

Thủ tục linh hoạt, gắn xét xử với thi hành án

Luật thiết kế nhiều thủ tục tố tụng mang tính đặc thù. Tòa án có thể tổ chức phiên họp quản lý vụ việc để xác định phạm vi tranh chấp, khả năng thương lượng, hòa giải, việc công bố và trao đổi chứng cứ, trình tự thực hiện các thủ tục cũng như phương thức tiến hành tố tụng trực tiếp hoặc trên môi trường điện tử.

Các bên có nghĩa vụ công bố, xuất trình, giao nộp tài liệu, chứng cứ do mình quản lý, nắm giữ. Luật đồng thời ghi nhận chứng cứ chuyên gia, phán quyết mặc định, phán quyết tức thời và hệ thống biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm bảo vệ chứng cứ, tài sản và quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.

Về xét xử, sơ thẩm thông thường do một Thẩm phán tiến hành; vụ việc phức tạp có thể được xét xử bởi Hội đồng gồm ba Thẩm phán. Phúc thẩm do Hội đồng ba Thẩm phán thực hiện. Bản án, quyết định phúc thẩm là quyết định cuối cùng và không bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.

Một điểm đặc thù khác là Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền ra quyết định và tổ chức thi hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Thẩm phán thi hành án được áp dụng các biện pháp bảo đảm, biện pháp cưỡng chế theo luật định. Cơ chế này gắn kết quá trình xét xử với thi hành phán quyết, hướng tới nâng cao tính kịp thời và hiệu quả trong giải quyết tranh chấp.

Với những quy định mới về tổ chức, nhân sự và tố tụng, Luật số 150/2025/QH15 đã tạo lập khuôn khổ pháp lý cho một thiết chế tài phán mang tính chuyên nghiệp và quốc tế hóa. Tuy nhiên, để những quy định này thực sự chuyển hóa thành niềm tin của doanh nghiệp, nhà đầu tư, yếu tố quyết định vẫn là chất lượng tổ chức thực hiện, Quy tắc tố tụng, năng lực của đội ngũ Thẩm phán và hiệu quả thi hành bản án, quyết định.