Tổ chức không gian trên nền tảng 'kiềng ba chân'

Không gian phát triển mở rộng đang tạo ra bước ngoặt cho TPHCM. Từ một đô thị trung tâm, thành phố đang chuyển hóa thành siêu đô thị vùng với công nghiệp, logistics, hàng không, cảng biển, rừng ngập mặn, hệ sinh thái đầu nguồn và không gian biển đảo; giữ vai trò vùng lõi kết nối Đông Nam bộ, Tây Nam bộ và Tây Nguyên. Chuỗi liên kết biên giới trên đất liền - rừng đầu nguồn - sông ngòi - đô thị - cửa sông - biển - hải đảo là lợi thế hiếm có, nên được nhìn nhận như một chỉnh thể chiến lược. Đây cũng là điều kiện để đưa biển trở thành không gian phát triển chiến lược quốc gia.

Lâu nay, các vấn đề thường được xử lý riêng rẽ theo từng ngành: kẹt xe thuộc giao thông, ngập lụt thuộc thoát nước, ô nhiễm thuộc môi trường. Thực tế, đó chỉ là những biểu hiện khác nhau của cùng một hệ sinh thái đô thị đang chịu áp lực lớn. Sụt lún, bê tông hóa và suy giảm khả năng thấm nước tạo thành vòng xoáy: ngập lụt gia tăng, giao thông tê liệt, phát thải tăng, chất lượng sống suy giảm.

Quy hoạch vẫn dựa nhiều vào bản đồ địa hình với cao độ gần như cố định, trong khi nền đất biến đổi liên tục. Vì vậy, dữ liệu sụt lún phải trở thành đầu vào bắt buộc trong quy hoạch, thiết kế, thi công và vận hành. Thành phố nên cập nhật bản đồ sụt lún theo thời gian thực, tích hợp với dữ liệu địa hình, thủy văn, thoát nước và sử dụng đất để xây dựng kịch bản ngập chính xác hơn.

TPHCM là trung tâm kinh tế Nam bộ, là cửa ngõ hướng ra Biển Đông nên quy hoạch 100 năm phải đặt thành phố trong tổng thể không gian biển, hải đảo và thềm lục địa phía Nam. An ninh thế kỷ XXI còn bao gồm an ninh nguồn nước, năng lượng, dữ liệu, dịch bệnh, khí hậu và khả năng chống chịu của toàn vùng. Sụt lún không phải “án tử” nếu có dữ liệu chính xác và hành động sớm.

TPHCM nên rà soát mô hình phát triển, bố trí dân cư và đầu tư phù hợp với điều kiện địa chất từng khu vực; phát huy các vùng nền đất ổn định hơn ở phía Bắc - Tây Bắc, đồng thời khai thác lợi thế của hành lang cảng biển, công nghiệp và logistics ở phía Đông Nam.

Thành phố không thiếu dữ liệu và công nghệ; điều còn thiếu là hạ tầng dữ liệu thống nhất và khả năng chuyển dữ liệu thành tri thức hành động. Việc xây dựng Hạ tầng Dữ liệu Địa không gian (SDI) tích hợp công nghệ GEOINT và Bản sao số (Digital Twin) toàn vùng sẽ giúp thành phố chuyển từ ứng phó thụ động sang dự báo chủ động, đánh giá tác động trước khi quyết định.

Nếu những thập niên cuối thế kỷ XX là thời kỳ TPHCM khẳng định vai trò đầu tàu kinh tế, thì thế kỷ XXI phải là thời kỳ thành phố vươn lên thành hạt nhân địa không gian và trung tâm bảo đảm an ninh phi truyền thống của Nam bộ.

Sức mạnh bền vững của thành phố nằm ở khả năng tổ chức không gian trên nền tảng “kiềng ba chân”: thuận thiên để phát triển bền vững, địa hợp để sử dụng hiệu quả không gian, nhân hòa để tạo đồng thuận xã hội. Đây không chỉ là triết lý quy hoạch, mà là nền tảng để TPHCM trở thành không gian phát triển chiến lược của quốc gia, đủ sức dẫn dắt vùng, kết nối đất liền với biển đảo và ứng phó với những biến động của thế kỷ XXI.