Tinh gọn thôn, tổ dân phố: Mở ra không gian phát triển mới

Chị Hoàng Thị Ngọc, Trưởng thôn Phú Lộc (Thanh Hóa) thường xuyên cập nhập công nghệ thông tin, ứng dụng số để điều hành các hoạt động của thôn mới sau sáp nhập. Ảnh: Khiếu Tư/TTXVN

Sự thay đổi không chỉ thể hiện ở tên gọi, địa giới hay tổ chức bộ máy, mà còn hiện hữu trong đời sống cộng đồng: những cuộc họp đông đủ hơn, các hoạt động tập thể quy mô hơn, người dân tích cực tham gia các phong trào tại địa phương. Khi các cộng đồng được tổ chức lại với quy mô hợp lý, nguồn lực không còn phân tán, sức dân được tập hợp hiệu quả hơn, tạo nền tảng nâng cao chất lượng quản trị ở cơ sở và mở ra không gian phát triển mới trong giai đoạn tiếp theo.

Cộng đồng lớn hơn, sức dân mạnh hơn

Những ngày cuối tháng 7, nhà văn hóa thôn Phú Lộc, xã Hoa Lộc, tỉnh Thanh Hóa trở nên nhộn nhịp hơn thường lệ. Từ ngoài sân, tiếng trẻ em tập luyện văn nghệ, tiếng đoàn viên thanh niên chuẩn bị đạo cụ, tiếng người dân trao đổi công việc tạo nên không khí khác hẳn so với trước đây.

Đây là mùa hè đầu tiên kể từ khi ba thôn Giữa, Trước và Hậu hợp nhất thành thôn Phú Lộc. Những hoạt động chung đầu tiên của thôn mới không chỉ là một chương trình sinh hoạt hè, mà còn là dịp để các cộng đồng từng sinh hoạt độc lập trước kia bắt đầu kết nối, chia sẻ và hình thành nếp sinh hoạt chung.

Trưởng thôn Hoàng Thị Ngọc cùng các đoàn thể đang tất bật chuẩn bị chương trình. Người vận động kinh phí, người phụ trách nội dung, người hướng dẫn các em nhỏ tập luyện. Công việc nhiều hơn trước, nhưng đổi lại là sự hưởng ứng tích cực của người dân và quy mô hoạt động ngày càng mở rộng.

Theo chị Ngọc, trước đây mỗi thôn có quy mô nhỏ, các hoạt động thường được tổ chức riêng lẻ, nguồn lực huy động còn hạn chế. Sau khi sáp nhập, số hộ dân đông hơn, việc tập hợp lực lượng, huy động nguồn lực và tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao trở nên thuận lợi hơn. Trẻ em có thêm không gian vui chơi, giao lưu; người dân cũng có nhiều cơ hội gặp gỡ, gắn kết và cùng chung tay xây dựng cộng đồng.

Là phụ huynh có con tham gia sinh hoạt hè, chị Nguyễn Thị Tuyến, thôn Phú Lộc, cho biết điều dễ nhận thấy nhất là không khí các hoạt động sôi nổi hơn trước. Điều đáng quý nhất là mọi người ngày càng gắn bó hơn. Ai cũng mong muốn thôn mới ngày càng phát triển, đời sống người dân ngày càng tốt hơn.

Theo anh Nguyễn Văn Hùng, Bí thư Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh xã Hoa Lộc, năm nay, cả 15 thôn đều huy động được nguồn lực để đầu tư trang phục, đạo cụ, dựng trại và tổ chức các phần thi bài bản. Khi quy mô cộng đồng lớn hơn, việc vận động người dân tham gia cũng thuận lợi hơn, qua đó nâng cao chất lượng các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao.

Những chuyển biến tích cực sau sáp nhập cũng hiện diện rõ nét tại các bản làng vùng cao biên giới. Trước đây, anh Len Văn Huế là Trưởng bản Na Lộc với 139 hộ dân. Sau khi hai bản Na Lộc và Na Nghịu được sáp nhập thành bản Na, quy mô dân cư tăng lên hơn 300 hộ và anh tiếp tục được cấp ủy, chính quyền cùng bà con tín nhiệm bầu giữ chức Trưởng bản.

Theo anh Huế, quy mô bản lớn hơn đồng nghĩa với phạm vi quản lý rộng hơn và khối lượng công việc của cán bộ cơ sở cũng tăng lên. Tuy nhiên, việc tập hợp người dân để triển khai các nhiệm vụ chung lại thuận lợi hơn trước. Mỗi khi phát động các phong trào như vệ sinh môi trường, xây dựng đời sống văn hóa, tổ chức văn nghệ, thể thao hay vận động nhân dân tham gia các chương trình của địa phương, người dân đều hưởng ứng tích cực, tạo nên sức mạnh đoàn kết của cộng đồng.

Đảng ủy xã Sơn Điện (Thanh Hóa) công bố các quyết định thành lập chi bộ và chỉ định Trưởng bản Na. Ảnh: Khiếu Tư/TTXVN

Đối với các bản vùng cao, nơi các hộ dân sinh sống phân tán trên địa hình đồi núi, việc hình thành những cộng đồng có quy mô phù hợp không chỉ tạo điều kiện tổ chức hiệu quả các hoạt động tập thể mà còn tăng cường sự gắn kết giữa người dân. Thông qua các hoạt động chung, các hộ có thêm cơ hội gặp gỡ, chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nhau trong lao động sản xuất và cùng xây dựng đời sống cộng đồng ngày càng phát triển.

Tạo động lực phát triển

Những chuyển biến ở thôn Phú Lộc, bản Na hay nhiều khu dân cư khác trên địa bàn tỉnh cho thấy, giá trị của cuộc sắp xếp không chỉ nằm ở việc thay đổi tên gọi, địa giới hay giảm số lượng đầu mối quản lý. Để những cộng đồng mới thực sự phát huy hiệu quả, yếu tố quan trọng nhất chính là sự ổn định, đồng thuận và khả năng tổ chức lại nguồn lực từ chính mỗi khu dân cư.

Ngay từ khi xây dựng phương án sắp xếp, Thanh Hóa đã xác định đây không phải là sự ghép nối cơ học giữa các thôn, bản, tổ dân phố chưa đạt tiêu chuẩn, mà là quá trình tổ chức lại không gian cộng đồng theo hướng phù hợp hơn với yêu cầu quản trị trong giai đoạn mới. Vì vậy, mỗi phương án đều được xem xét trên nhiều yếu tố, từ quy mô dân cư, điều kiện địa lý, lịch sử hình thành, phong tục, tập quán đến đặc điểm văn hóa, tín ngưỡng và sự gắn kết tự nhiên của người dân.

Đặc biệt, đối với khu vực miền núi, biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, yêu cầu này càng được đặt ra chặt chẽ hơn. Bởi ở những địa bàn ấy, thôn, bản không chỉ là đơn vị hành chính ở cơ sở mà còn là không gian lưu giữ bản sắc văn hóa và các mối quan hệ cộng đồng được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Vì vậy, mục tiêu của việc sắp xếp không chỉ là hình thành đơn vị dân cư mới mà còn phải giữ được sự ổn định, đoàn kết và bản sắc của cộng đồng.

Cùng với việc tổ chức lại địa bàn dân cư, tỉnh cũng kiện toàn đội ngũ người hoạt động ở cơ sở theo hướng công khai, minh bạch, đúng quy định; đồng thời bảo đảm đầy đủ chế độ, chính sách đối với những người chịu tác động của quá trình sắp xếp. Đây cũng là cơ hội để lựa chọn đội ngũ bí thư chi bộ, trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố có năng lực, uy tín, từng bước đáp ứng yêu cầu quản trị cơ sở trong điều kiện mới, nhất là yêu cầu ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong hoạt động điều hành.

Một trong những yếu tố tạo nên thành công của cuộc sắp xếp là người dân được đặt ở vị trí trung tâm. Tất cả phương án đều được công khai để nhân dân biết, tham gia góp ý và giám sát; những vấn đề liên quan trực tiếp đến tên gọi, địa giới, tổ chức cộng đồng đều được lấy ý kiến trước khi quyết định. Cách làm này không chỉ bảo đảm nguyên tắc dân chủ ở cơ sở mà còn tạo sự thống nhất từ chính những người chịu tác động trực tiếp.

Sự đồng thuận ấy được thể hiện bằng những con số cụ thể. Trong tổng số 973.737 hộ gia đình thuộc diện lấy ý kiến, có 915.370 cử tri đại diện hộ tham gia, đạt 94,01%; trong đó 903.723 cử tri đồng ý với phương án sắp xếp, đạt 98,73% số người tham gia lấy ý kiến. Trên cơ sở đó, đến ngày 25/6/2026, toàn bộ 166 xã, phường đã hoàn thành hồ sơ trình HĐND cùng cấp xem xét, quyết định; các nghị quyết đều được thông qua với tỷ lệ thống nhất 100% số đại biểu có mặt.

Sau sắp xếp, toàn tỉnh còn 1.933 thôn, tổ dân phố, giảm 2.418 đơn vị, tương đương giảm 55,6% số đầu mối. Từ ngày 1/7/2026, toàn bộ các thôn, tổ dân phố mới chính thức đi vào hoạt động; hệ thống chi bộ, Ban Công tác Mặt trận và các tổ chức đoàn thể ở cơ sở cũng được kiện toàn đồng bộ.

Song song với đó, các địa phương khẩn trương rà soát, sắp xếp hệ thống thiết chế phục vụ cộng đồng. Các địa phương cũng khẩn trương rà soát, sắp xếp lại hệ thống thiết chế phục vụ đời sống cộng đồng. Trong đó, 1.520 nhà văn hóa tiếp tục được sử dụng; 413 nhà văn hóa dự kiến được cải tạo, sửa chữa từ nguồn xã hội hóa. Việc tận dụng, nâng cấp các thiết chế văn hóa không chỉ giúp tránh lãng phí tài sản công mà còn tạo thêm không gian để người dân sinh hoạt, giao lưu, gắn kết trong cộng đồng mới.

Sau sáp nhập, xã Sơn Điện (Thanh Hóa) từ 10 bản giảm còn 5 bản nên quy mô diện tích, dân số các bản tăng lên. Ảnh: Khiếu Tư/TTXVN

Theo bà Hà Thị Tuyết, Trưởng phòng Xây dựng chính quyền và Công tác thanh niên, Sở Nội vụ Thanh Hóa, nếu chỉ nhìn vào con số giảm 2.418 thôn, tổ dân phố thì mới thấy được kết quả của cuộc sắp xếp ở góc độ hành chính. Giá trị quan trọng hơn là sau sắp xếp, các thôn, tổ dân phố có quy mô hợp lý hơn, tạo điều kiện giảm áp lực quản lý đối với chính quyền cấp xã, cơ cấu lại đội ngũ người hoạt động ở cơ sở và nâng cao khả năng huy động sức dân trong xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, triển khai chuyển đổi số.

Cuộc sắp xếp thôn, bản, tổ dân phố ở Thanh Hóa vì thế không chỉ là câu chuyện về việc giảm số lượng đơn vị quản lý. Ý nghĩa lớn hơn nằm ở việc tạo lập những cộng đồng có quy mô phù hợp, nơi nguồn lực được tập trung, sức dân được khơi dậy, bộ máy ở cơ sở được vận hành hiệu quả hơn và những giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ. Khi những thôn, bản, tổ dân phố mới thực sự trở thành không gian chung của sự đoàn kết và phát triển, cuộc sắp xếp mới hoàn thành trọn vẹn mục tiêu: không chỉ làm cho bộ máy gọn hơn, mà còn tạo thêm nguồn lực để Thanh Hóa phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.