Tìm đồng đội dưới những lòng phố

Ở tuổi gần 80, CCB Trần Thanh Hòa, nguyên Tiểu đội trưởng Đội trinh sát Trung đoàn 24A, Mặt trận B3 Tây Nguyên, vẫn nhớ như in đêm giao thừa Tết Mậu Thân 1968. Đêm ấy, các đơn vị của Trung đoàn 24A được giao tiến công vào thị xã Kon Tum. Tiểu đoàn 4 đánh Biệt khu 24, Tiểu đoàn 5 tiến công Khu 40 và 41. Ông Hòa là người dẫn đường cho các mũi trinh sát áp sát mục tiêu.

Cuộc chiến diễn ra vô cùng ác liệt. Hỏa lực đối phương dội xuống dày đặc. Nhiều chiến sĩ đã vượt qua hàng rào, chiến đấu đến viên đạn cuối cùng rồi hy sinh ngay trong lòng căn cứ địch. Đồng đội ở bên ngoài không thể đưa họ trở về. “Một số anh em đã tiến sâu vào Biệt khu 24 và Khu 40, 41 rồi hy sinh. Chúng tôi chỉ biết rút lui mà không thể đưa đồng đội ra ngoài. Đó là điều day dứt nhất trong cuộc đời người lính của tôi”, ông Hòa nghẹn ngào.

CCB Trần Thanh Hòa (bìa trái) nhiều ngày qua luôn đồng hành cùng Đội K53 tại các điểm đào thăm dò trên đường Trường Chinh để tìm kiếm đồng đội

Nỗi day dứt của người lính già

Sau khi nghỉ hưu năm 2005, thay vì an hưởng tuổi già, người CCB lại bắt đầu một hành trình khác, hành trình đi tìm đồng đội. Ông rong ruổi nhiều tỉnh thành, gặp gỡ CCB, nhân chứng, lần giở từng trang hồ sơ lưu trữ, đối chiếu từng bản đồ tác chiến.

Khi nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam - Hoa Kỳ tiếp cận được nhiều tài liệu và hình ảnh do các cựu binh Mỹ cung cấp, ông Hòa tiếp tục tham gia đối chiếu ký ức với hiện trường. Từng mảnh ghép dần dẫn về khu vực đường Trường Chinh ngày nay. Theo kết quả nghiên cứu, khu vực này có khả năng là nơi chôn cất từ 70 đến 90 cán bộ, chiến sĩ thuộc Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 24A hy sinh trong trận đánh Tết Mậu Thân năm 1968.

Ở tuổi gần 80, điều khiến ông Hòa luôn đau đáu không phải là ký ức chiến tranh, mà là những đồng đội vẫn còn nằm lại dưới lòng đất. “Chúng tôi giờ đều đã già. Điều tôi mong mỏi nhất là các đồng đội hy sinh năm ấy được trở về với gia đình, với quê hương. Chỉ khi đó những người còn sống như chúng tôi mới thật sự thanh thản”, ông chia sẻ. Không chỉ ông Hòa, nhiều gia đình liệt sĩ cũng đã chờ đợi gần sáu thập kỷ để có thể biết nơi người thân yên nghỉ.

Gần 60 năm trôi qua, ông Trần Thanh Hòa vẫn đau đáu về những người đồng đội còn nằm lại dưới lòng đường Trường Chinh

Nếu ký ức của người lính mở ra hướng tìm kiếm thì chính những phát hiện của người dân trong hơn 20 năm qua cũng đã góp thêm những bằng chứng thuyết phục. Năm 2001, khi đào hố dựng cột điện tại ngã ba Trường Chinh - Hàm Nghi, ông Nguyễn Minh Đa bất ngờ phát hiện hài cốt người. Sau khi báo cơ quan chức năng, việc khai quật được mở rộng dọc theo rãnh nước ven đường. Chỉ ở độ sâu khoảng một mét, lực lượng chức năng đã quy tập được 8 hài cốt liệt sĩ.

Bảy năm sau, năm 2008, một phát hiện khác tiếp tục gây xúc động. Trong lúc đào móng xây nhà, ông Trần Văn Thế phát hiện nhiều bộ hài cốt nằm dưới nền đất. Công tác khai quật được mở rộng sang khuôn viên nhà bên cạnh. Kết quả, thêm 22 hài cốt liệt sĩ được đưa lên từ một hố chôn tập thể. Ông Thế vẫn nhớ hình ảnh nhiều bộ hài cốt nằm chồng lên nhau sau hơn bốn thập kỷ dưới lòng đất. “Tôi rất xúc động khi chứng kiến từng bộ hài cốt được đưa lên. Người dân nơi đây đều mong sớm tìm được các liệt sĩ còn nằm lại để các anh được an nghỉ”, ông nói.

Vị trí cột điện nơi ông Nguyễn Minh Đa phát hiện hài cốt liệt sĩ năm 2001. Từ đây, lực lượng chức năng mở rộng tìm kiếm và quy tập được 8 hài cốt liệt sĩ

Quyết không bỏ sót một manh mối

Hai đợt quy tập với tổng cộng 30 hài cốt liệt sĩ ở hai đầu tuyến đường đã trở thành những dấu mốc quan trọng, giúp cơ quan quân sự hình dung rõ hơn hướng rãnh chôn cất trên thực địa. Từ nguồn tư liệu lịch sử, lời kể nhân chứng, kết quả quy tập trước đây cùng tài liệu của phía Hoa Kỳ, tỉnh Quảng Ngãi đã triển khai đợt tìm kiếm quy mô lớn.

Từ đầu tháng 6.2026, hơn 30 cán bộ, chiến sĩ Đội K53 cùng nhiều lực lượng được huy động. Hai máy xúc, xe tải, ba máy radar xuyên đất và nhiều thiết bị hiện đại liên tục hoạt động trên tuyến đường Trường Chinh. Đến cuối tháng 6, lực lượng chức năng đã đào, kiểm tra hơn 45 vị trí, bóc tách trên 3.200m³ đất đá tại khu vực Nghĩa trang liệt sĩ phường Đắk Cấm và dọc đường Trường Chinh. Trong quá trình khảo sát, các đơn vị phát hiện dấu vết nghi là rãnh thoát nước cũ chạy dọc tuyến đường cùng nhiều di vật thời chiến. Đây được xem là căn cứ quan trọng để tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm.

Cán bộ, chiến sĩ Đội K53 kiên trì bóc tách từng lớp đất tại các hố đào thăm dò trên đường Trường Chinh với quyết tâm tìm kiếm, quy tập những liệt sĩ còn nằm lại sau gần 60 năm

Đại tá Mai Kim Bình, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi cho biết, mỗi dấu vết dù nhỏ nhất đều được lực lượng làm nhiệm vụ đánh giá, phân tích kỹ lưỡng trước khi đưa ra phương án tiếp theo. Theo đại tá Mai Kim Bình, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là trách nhiệm và tình cảm đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Vì vậy, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh sẽ tiếp tục duy trì lực lượng, phương tiện, thiết bị kỹ thuật hiện đại để rà soát toàn bộ khu vực một cách khoa học, tỉ mỉ. “Chúng tôi xác định sẽ kiên trì tìm kiếm đến khi không còn bất kỳ nguồn thông tin, dấu vết hay manh mối nào mới đề xuất kết thúc. Còn hy vọng là còn tiếp tục tìm kiếm”, đại tá Bình khẳng định.

Những ngày qua, hình ảnh các chiến sĩ kiên trì đào từng mét đất dưới cái nắng gay gắt rồi những cơn mưa bất chợt đã khiến nhiều người dân xúc động. Việc thi công ảnh hưởng không nhỏ đến sinh hoạt và giao thông trên tuyến đường Trường Chinh, nhưng người dân đều đồng thuận, bởi họ hiểu đây là công việc mang ý nghĩa đặc biệt. Trong chuyến kiểm tra cuối tháng 6 vừa qua, Thượng tướng Lê Quang Minh, Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam khẳng định, tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là “mệnh lệnh từ trái tim”, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.

Lời nhắn nhủ ấy cũng giống như tâm nguyện của CCB Trần Thanh Hòa sau gần 60 năm đi tìm đồng đội. Có thể những con phố hôm nay đã đổi thay, những rãnh nước cũ đã bị lấp, những ngôi nhà mới đã mọc lên. Nhưng dưới lòng phố ấy vẫn còn những người lính chưa trở về. Và chừng nào còn một tia hy vọng, những người lính Đội K53, những CCB và cả người dân địa phương vẫn sẽ tiếp tục cuộc hành trình lặng lẽ ấy.

NGỌC HÒA