Tìm chuẩn mực văn hóa cho siêu đô thị

Bà Phạm Phương Thảo, nguyên Chủ tịch HĐND TPHCM cho rằng TPHCM cần khắc phục các biểu hiện thiếu văn minh như xả rác, trễ hẹn, ứng xử thiếu chuẩn mực nơi công cộng.

Những nếp ứng xử cần thay đổi

Là cán bộ gắn bó nhiều năm tại TPHCM, bà Phạm Phương Thảo, nguyên Chủ tịch HĐND thành phố, chỉ ra rằng qua khảo sát, những hạn chế, những hành vi và thói quen chưa phù hợp vẫn tồn tại trong một bộ phận cư dân đô thị, như nhậu nhẹt không có giới hạn, xả rác bừa bãi, lãng phí, trễ giờ, thất hẹn, thiếu tuân thủ pháp luật, nói tục, chửi thề, gây ồn ào nơi công cộng... Theo bà Thảo, bên cạnh việc phát huy những giá trị tốt đẹp đã được hình thành qua nhiều thế hệ, thành phố cần từng bước khắc phục các biểu hiện thiếu văn minh trong đời sống đô thị.

Không chỉ ngoài đường phố, những biểu hiện lệch chuẩn còn lan sang không gian mạng - nơi ngày càng trở thành một phần không thể tách rời của đời sống đô thị hiện đại. Chia sẻ về vấn đề này, TS Nguyễn Thanh Đạt, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TPHCM, nhìn nhận sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và mạng xã hội đang tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức đối với việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Không ít người nổi tiếng hoặc người có ảnh hưởng trong xã hội lại phát ngôn thiếu chuẩn mực, khiến dư luận nhiều phen dậy sóng. Dù các cá nhân này đều bị xử phạt hành chính, nhưng nếu không xây dựng nền tảng chuẩn mực từ gốc thì rất khó ngăn chặn triệt để những biểu hiện xấu xí trên không gian mạng.

Ngay trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật, nhiều vụ việc gần đây cũng cho thấy ranh giới giữa cá tính và sự lệch chuẩn ngày càng mong manh. Có những sản phẩm âm nhạc sử dụng ngôn từ nặng nề, mang tính công kích cá nhân; có những tranh cãi trên mạng xã hội xoay quanh đời tư nghệ sĩ bị đẩy lên cực đoan, tạo ra sự chia rẽ trong cộng đồng. NSƯT Hạnh Thúy cho rằng, nhiều bộ phim được đầu tư hàng chục tỷ đồng từng bị một số TikToker dùng lời lẽ miệt thị, gây ảnh hưởng lớn nhưng việc xử lý chưa thực sự triệt để. Điều đó cho thấy môi trường số vẫn còn khoảng trống trong việc định hướng chuẩn mực ứng xử.

Theo bà Đinh Thị Thanh Thủy, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM, hiện nay có một bộ phận người dân, đặc biệt là giới trẻ, xuất hiện những biểu hiện lệch chuẩn trong nhận thức và hành vi, khiến một số giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ phai nhạt. Thực tế ấy không khó để bắt gặp. Những màn công kích cá nhân, miệt thị, xúc phạm danh dự người khác, phát ngôn cực đoan hay cổ súy lối sống phản cảm vẫn xuất hiện với tần suất dày đặc trên các nền tảng số.

Xây dựng chuẩn mực từ những hành động nhỏ

Một siêu đô thị không thể chỉ phát triển bằng hạ tầng hay công nghệ. Khi quy mô dân số ngày càng lớn, tính đa dạng văn hóa ngày càng cao, những chuẩn mực ứng xử càng trở thành "hạ tầng mềm", giúp duy trì trật tự xã hội, bảo vệ quyền lợi của cộng đồng và tạo dựng bản sắc riêng cho thành phố.

Gắn với câu chuyện phát triển của siêu đô thị TPHCM hôm nay, ông Lê Văn Minh, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM, cho rằng trong bối cảnh thành phố là đô thị đặc biệt và ngày càng hội nhập quốc tế sâu rộng, việc bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống càng trở nên quan trọng. Quá trình này gắn với sự chọn lọc, kế thừa và phát triển, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững. Mục tiêu cao nhất là mỗi người dân vừa là chủ thể thụ hưởng, vừa là người trực tiếp kiến tạo môi trường văn hóa của chính mình.

Muốn có bản sắc văn hóa riêng, siêu đô thị TPHCM cần có những quy tắc chung để mọi người cùng chia sẻ không gian sống. Một tuyến đường sạch đẹp không chỉ phụ thuộc vào hoạt động thu gom rác mà còn phụ thuộc vào ý thức của từng người dân. Một giao lộ an toàn không chỉ cần hệ thống đèn tín hiệu mà còn cần sự tôn trọng luật giao thông của mỗi người tham gia. Bà Phạm Phương Thảo cho rằng, cùng với việc phát huy những phẩm chất tốt đẹp của người dân thành phố, thành phố cần từng bước khắc phục các biểu hiện thiếu văn minh như xả rác, trễ hẹn, ứng xử thiếu chuẩn mực nơi công cộng. Đó không phải là những vấn đề lớn nếu nhìn từ góc độ cá nhân, nhưng khi cộng dồn trong một đô thị hàng chục triệu dân, những hành vi nhỏ có thể tạo ra tác động lớn đến chất lượng sống và hình ảnh thành phố.

Một trong những yêu cầu quan trọng để xây dựng hệ giá trị con người TPHCM là phải tạo được sự thống nhất giữa gia đình, nhà trường và xã hội. TS Bùi Trần Quỳnh Ngọc, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TPHCM, cho rằng gia đình là nơi hình thành những chuẩn mực đầu tiên về cách ứng xử, lòng nhân ái, tinh thần trách nhiệm và ý thức cộng đồng. Nhà trường là môi trường giúp những giá trị ấy được củng cố bằng tri thức, kỹ năng và trải nghiệm thực tế. Do đó, việc xây dựng hệ giá trị của một đô thị cần dựa trên sự thống nhất giữa gia đình, nhà trường, xã hội và không gian số.

Cùng với giáo dục, các thiết chế văn hóa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng hệ giá trị con người. Những không gian như thư viện, bảo tàng, đường sách, nhà hát, trung tâm văn hóa không chỉ là nơi tổ chức các hoạt động nghệ thuật mà còn là môi trường để cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ, tiếp xúc với lịch sử, truyền thống và những giá trị nhân văn.

Một TPHCM phát triển nhanh, hiện đại và hội nhập cần những công dân không chỉ giỏi chuyên môn, năng động trong kinh tế, sáng tạo trong công việc mà còn có trách nhiệm với nơi mình đang sống. Khi hệ giá trị con người trở thành sức mạnh nội sinh, khi văn minh trở thành thói quen, "đầu tàu" của cả nước sẽ không chỉ là một siêu đô thị về quy mô mà còn là một đô thị đáng sống về chất lượng và chiều sâu văn hóa.

Thành Luân