Tiếng Sli tha thiết trên ngàn

Câu lạc bộ hát Sli thôn Bắc Sen duy trì sinh hoạt định kỳ để gìn giữ làn điệu dân ca truyền thống của người Nùng.

Kho tàng văn hóa dân gian

Đều đặn mỗi tháng, các thành viên Câu lạc bộ hát Sli thôn Bắc Sen lại cùng nhau hội tụ tại nhà văn hóa thôn. Không sân khấu cầu kỳ, cũng chẳng cần nhạc cụ đệm, chỉ bằng những câu hát đối đáp mộc mạc, không gian sinh hoạt cộng đồng ấm áp và gần gũi hơn. Người cất câu hát trước, người nhẹ nhàng đáp lại. Lời ca khi là lời chào hỏi, khi là tâm tình, giao duyên, lúc lại là gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, no ấm. Qua từng làn điệu, những câu chuyện về quê hương, con người, phong tục và tình nghĩa bản làng được nối dài từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Phần lớn thành viên câu lạc bộ đều đã biết hát Sli từ thuở nhỏ, qua lời truyền dạy của ông bà, cha mẹ. Với họ, Sli không đơn thuần là một loại hình nghệ thuật dân gian, mà còn là ký ức tuổi thơ, là tiếng lòng của quê hương, là sợi dây bền chặt gắn kết mỗi người với cội nguồn dân tộc.

Ông Nông Văn Hồ, một thành viên lâu năm của câu lạc bộ vẫn nhớ những ngày còn nhỏ được theo người lớn đến các lễ hội, phiên chợ, nghe trai gái trong vùng hát đối đáp. Những lời ca dung dị cứ thế thấm sâu vào tâm hồn ông, để rồi hôm nay, dù tuổi đã cao, ông vẫn đều đặn tham gia sinh hoạt, say sưa cất tiếng hát và truyền lại những câu Sli cổ cho lớp trẻ.

Hát Sli trong phiên chợ tình Xuân Dương. Ảnh: PV

Với ông Hồ và nhiều người dân ở Bắc Sen, mỗi buổi sinh hoạt câu lạc bộ không chỉ là dịp gặp gỡ những người cùng chung niềm đam mê, mà còn là cách thiết thực để bảo tồn văn hóa của dân tộc. Từng câu hát được nhắc nhớ, từng lời cổ được trao truyền, góp phần để mạch nguồn văn hóa không bị đứt đoạn trước những đổi thay của đời sống.

Hát Sli từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của đồng bào Nùng. Trong các dịp lễ hội, ngày vui, phiên chợ hay những cuộc gặp gỡ, giao lưu, tiếng Sli trở thành phương tiện bày tỏ tình cảm, thể hiện sự thông minh, tinh tế và khéo léo trong ứng xử. Qua hình thức hát đối đáp, nam nữ thanh niên gửi trao tình cảm, tìm hiểu nhau bằng những lời ca ý nhị.

Trong mỗi câu hát còn chứa đựng kinh nghiệm lao động, cách ứng xử trong gia đình, cộng đồng, tình yêu quê hương và những quan niệm sống tốt đẹp. Bởi vậy, Sli vừa là tiếng hát của tình yêu, vừa là kho tàng văn hóa dân gian được cộng đồng vun đắp qua nhiều thế hệ.

Nhận thức rõ giá trị của di sản, những năm qua, cấp ủy, chính quyền và Nhân dân xã Xuân Dương đã triển khai nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy hát Sli. Các câu lạc bộ dân ca được thành lập, duy trì sinh hoạt thường xuyên, tạo môi trường để nghệ nhân và người yêu dân ca giao lưu, truyền dạy.

Hát Sli cũng được đưa vào các chương trình văn nghệ quần chúng, ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc, lễ hội truyền thống và những sự kiện văn hóa của địa phương. Việc đưa di sản trở lại chính không gian cộng đồng đã giúp Sli không bị “đóng khung” trong các buổi trình diễn, mà tiếp tục hiện diện sinh động trong đời sống thường ngày.

Những nỗ lực bền bỉ ấy đã được ghi nhận khi năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa hát Sli của người Nùng xã Xuân Dương vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Để di sản sống giữa cộng đồng

Theo ông Lương Thanh Lộc, Bí thư Đảng ủy xã Xuân Dương, danh hiệu di sản không chỉ là sự ghi nhận mà còn đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với địa phương và cộng đồng. Bởi di sản chỉ thực sự có sức sống khi được chính người dân trân trọng, gìn giữ, thực hành và truyền lại cho các thế hệ mai sau.

Từ nhận thức đó, xã Xuân Dương đang tiếp tục củng cố hoạt động của các câu lạc bộ, khuyến khích nghệ nhân truyền dạy cho thanh, thiếu niên; đồng thời nghiên cứu đưa hát Sli vào các hoạt động trải nghiệm văn hóa, giáo dục truyền thống tại địa phương.

Những câu hát Sli đối đáp được cất lên trong không gian ngôi nhà sàn, nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc Nùng.

Cùng với công tác bảo tồn, Xuân Dương từng bước khai thác giá trị của hát Sli gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Các chương trình giao lưu dân ca, trình diễn trang phục truyền thống, giới thiệu ẩm thực và tổ chức Chợ tình Xuân Dương hằng năm đang tạo nên những điểm nhấn văn hóa đặc sắc.

Đặc biệt, Chợ tình Xuân Dương không chỉ là nơi giao lưu, gặp gỡ mà còn là không gian để tiếng Sli được cất lên tự nhiên, chân thành nhất. Qua đó, du khách có dịp cảm nhận vẻ đẹp trong đời sống tinh thần của đồng bào Nùng, hiểu thêm về vùng đất, con người và bản sắc văn hóa nơi đây.

Việc kết hợp bảo tồn di sản với phát triển du lịch được kỳ vọng sẽ tạo thêm sinh kế cho người dân, đồng thời mở ra cơ hội quảng bá hình ảnh Xuân Dương đến với du khách trong và ngoài tỉnh. Tuy nhiên, yếu tố cốt lõi vẫn là bảo đảm tính nguyên bản, để tiếng Sli không bị thương mại hóa mà luôn giữ được vẻ đẹp mộc mạc, sâu lắng vốn có.

Giữa nhịp sống hôm nay với nhiều đổi thay, tiếng Sli vẫn được gìn giữ bằng tình yêu, niềm tự hào và trách nhiệm của cộng đồng. Những câu hát từng được cha ông trao truyền vẫn ngân lên trong các bản làng, trong những buổi sinh hoạt cộng đồng và mỗi mùa Chợ tình Xuân Dương.

Khi câu Sli được cất lên là một lần ký ức văn hóa được đánh thức, là nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại và tương lai. Giữa núi rừng Xuân Dương, tiếng hát ấy vẫn thiết tha, bền bỉ, làm giàu thêm bản sắc văn hóa của quê hương Thái Nguyên.

Đoan Trang