Thị trường thế giới 'khát' điều gì ở tác phẩm Việt?

Thị trường không phải thước đo duy nhất cho sức ảnh hưởng văn hóa của một quốc gia; nhưng là một thước đo không thể không nhắc tới. Vậy thị trường thế giới đang mong đợi gì ở các tác phẩm Việt?

Nhìn vào một số cuốn sách Việt thành công trên thị trường thế giới, có thể chia thành ba phân khúc chủ đạo: văn học thuần túy (literary fiction), tác phẩm có tính thương mại (genre fiction) và sách phi hư cấu/có yếu tố lịch sử.

Phân tích đi kèm lý giải của bà Hoàng Thanh Vân - chuyên gia nhiều năm kinh nghiệm về giao dịch bản quyền, từng là Giám đốc ANA Hà Nội (Chi nhánh tại Việt Nam của đơn vị đại diện bản quyền quốc tế Andrew Nurnberg Associates), để người làm sách có thêm góc nhìn về nhu cầu của độc giả quốc tế với sách Việt.

Điểm danh những tác phẩm thành công

Đối với thể loại văn học thuần túy, khẩu vị của thị trường quốc tế đối với văn học Việt Nam có một số dịch chuyển.

Cuối thế kỷ XX, độc giả phương Tây biết tới văn học Việt qua các chủ đề chiến tranh, văn học hiện thực.

Trong 10 năm trở lại đây, sự chú ý của độc giả mở rộng sang một số tác giả nữ, với các chủ đề về ký ức tập thể, bản sắc địa phương.

Trong đó, tác giả Nguyễn Ngọc Tư với tiểu thuyết Cánh đồng bất tận đã được dịch ra nhiều thứ tiếng. Mới đây, cuốn Biên sử nước (Water: A Chronicle, bản dịch tiếng Anh của Nguyễn An Lý do Major Books xuất bản) vẫn giữ đặc trưng phong cách Nam Bộ của tác giả, thêm thắt các yếu tố về sinh thái, huyền thoại sông và thân phận con người.

Tác phẩm nhận sự quan tâm của giới phê bình quốc tế, minh chứng cho sức sống của một tác phẩm văn học mang tính bản địa, đồng thời có khả năng chạm tới những vấn đề toàn cầu như vấn đề sinh thái.

Biên sử nước (Nguyễn Ngọc Tư), bản tiếng Anh có tựa Water: A Chronicle (Major Books xuất bản). Ảnh: Saigoneer.

Đối với các tác phẩm có tính thương mại cao (tạm phân loại gồm các nhóm tiểu thuyết lãng mạn, trinh thám - kinh dị, tác phẩm dành cho thiếu nhi, thanh thiếu niên, tiểu thuyết viễn tưởng, du ký, kỳ ảo), tác phẩm Việt có một số thành công.

Tiêu biểu, với văn học cho thiếu nhi, Dế mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài đã được xuất bản ở hơn 40 quốc gia. Với văn học cho thanh thiếu niên, loạt tác phẩm của tác giả Nguyễn Nhật Ánh đạt nhiều thành tựu trên thị trường khu vực và quốc tế. Tác giả Nguyễn Ngọc Thuần có cuốn Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ từng nhận giải thưởng Peter Pan - sách dành cho thiếu nhi hay nhất do Ủy ban Quốc tế về sách dành cho thanh thiếu nhi tại Thụy Điển trao tặng năm 2009.

Dế Mèn phiêu lưu ký bản tiếng Nhật, dịch bởi dịch giả Maki Okada, minh họa bởi họa sĩ Thành Chương. Ảnh: NXB Kim Đồng.

Tiểu thuyết trinh thám - kinh dị, tác phẩm viễn tưởng - kỳ ảo, tuy chưa có xuất bản phẩm được chuyển ngữ trực tiếp, lại cho thấy nhiều tiềm năng nhờ thành công của điện ảnh chuyển thể.

Những năm gần đây, một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể thể loại kinh dị, kỳ ảo được khán giả đón nhận có thể kể tới Tết ở làng địa ngục, Kẻ ăn hồn (từ các tác phẩm gốc của nhà văn Thảo Trang), Trại hoa đỏ (từ tác phẩm của nhà văn Di Li), Thám tử Kiên (lấy cảm hứng từ tiểu thuyết Hồ oán hận của nhà văn Hồng Thái), Hoàng tử quỷ (lấy cảm hứng từ Lý Triều Dị Truyện của nhà văn Phan Cuồng),...

Đáng chú ý, phim Tết ở làng địa ngục được Netflix mua bản quyền phát sóng và đạt thành tích lượt xem tốt trên nền tảng này.

Cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm (Last Night I Dreamed of Peace).

Với sách phi hư cấu, độc giả quốc tế tìm kiếm những tác phẩm từ nhân vật lịch sử hàng đầu hoặc chuyên gia có tiếng nói nổi bật trong lĩnh vực, hoặc tác phẩm đi sâu vào trải nghiệm xã hội, cuộc sống của người dân bản địa.

Tác phẩm gây tiếng vang của thể loại này là Nhật ký Đặng Thùy Trâm (Last Night I Dreamed of Peace). Cuốn hồi ký của bà Nguyễn Thị Bình (Gia đình, bạn bè và đất nước) cũng được NXB Modrijan (Đức) mua bản quyền và có sức ảnh hưởng trên thị trường xuất bản thế giới.

Gần đây, Chibooks cũng đưa sách Việt "xuất ngoại" thành công với các tác phẩm du ký hoặc tác phẩm về văn hóa Việt như Người Hà Nội, chuyện ăn chuyện uống một thời (Vũ Thế Long), Vắt qua những ngàn mây (Đỗ Quang Tuấn Hoàng),...

Thấy gì từ những tác phẩm Việt thành công trên thế giới?

Bà Hoàng Thanh Vân chia sẻ với Tri Thức - Znews về "gu sách" của thị trường xuất bản thế giới với sách từ Việt Nam.

Theo bà Hoàng Thanh Vân, khi trao đổi với các đồng nghiệp tại nước ngoài về tiềm năng cho tác phẩm Việt, bà cho biết các NXB có quan tâm tới các tác phẩm văn học, đặc biệt là tác giả nữ đương đại.

"Các tác phẩm có tính nghệ thuật, văn chương, đạt giải thường dễ được tiếp nhận hơn cả, do các NXB văn học (literary publisher) thường cởi mở với các nền văn hóa mới hơn so với các NXB thương mại. Đặc biệt dễ hơn nếu tác phẩm có giải thưởng văn học, có thành tích nổi trội (có số lượng bán lớn, chuyển thể thành phim được yêu thích…)", bà Thanh Vân chia sẻ.

Ngoài ra, dòng fantasy - romantasy (văn học kỳ ảo, kỳ ảo lãng mạn - PV) vẫn đang là trào lưu của văn học thế giới. Những tác phẩm khai thác được các khía cạnh độc đáo của văn hóa, truyền thuyết, huyền thoại địa phương kết hợp cùng văn phong hiện đại, lôi cuốn sẽ có nhiều tiềm năng thương mại.

Đánh giá về những tác phẩm Việt tiềm năng, bà Thanh Vân cho rằng những tác phẩm có tính độc đáo, mang dấu ấn Việt rõ nét nhưng đồng thời có khả năng chạm đến những vấn đề toàn cầu sẽ thu hút sự chú ý của NXB thế giới.

Dự báo xu hướng sách "mũi nhọn" của Việt Nam những năm tới, bà Thanh Vân cho rằng dòng sách văn học sẽ là mảng dễ tiếp cận độc giả quốc tế hơn. Chuyên gia khuyến khích đơn vị làm sách Việt chọn lọc một số ít tác phẩm nổi bật nhất, tập trung vào việc bán những tác phẩm này, thay vì dàn trải sức lực trên nhiều tác phẩm.

"Những thành công ban đầu sẽ là bàn đạp tốt cho những tác phẩm tiếp theo tiến tới", bà Thanh Vân khẳng định.