The Odyssey của Nolan có thể vẽ lại bản đồ du lịch

“The Odyssey” của Christopher Nolan có thể thay đổi cách khán giả toàn cầu tiếp cận Homer và hình dung về địa lý của Địa Trung Hải cổ đại, theo nhận định của các học giả điện ảnh Hy Lạp.

Sự chú ý dành cho bộ phim không dừng ở lĩnh vực điện ảnh. Tại Italy, Bộ Du lịch xem du lịch gắn với phim ảnh là một ưu tiên chính sách, dù cho rằng vẫn còn quá sớm để đo lường chính xác tác động của “The Odyssey” đối với lượng khách.

Làn sóng quan tâm mới cũng lan tới miền tây Thổ Nhĩ Kỳ, nơi các nhà nghiên cứu, khảo cổ học và giới chức từ lâu nhắc tới mối liên hệ giữa Homer với Smyrna cổ đại, nay là thành phố Izmir, cùng vùng Ionia rộng lớn.

Eleftheria Thanouli, Giáo sư lý thuyết điện ảnh tại Đại học Aristotle Thessaloniki, cho rằng thành công của bộ phim một lần nữa cho thấy sức mạnh của điện ảnh trong việc định hình ký ức văn hóa và lịch sử. Quan trọng hơn, tác phẩm của Nolan đã mang lại cho sử thi Homer một “đời sống thứ hai”.

Với một bộ phận khán giả, phiên bản điện ảnh này có thể trở thành “The Odyssey” duy nhất họ từng biết. Nhưng với nhiều người khác, bộ phim lại khơi dậy sự tò mò, thúc đẩy nhiều người tìm đọc nguyên tác lần đầu hoặc trở lại với tác phẩm sau nhiều năm. Qua đó, kiệt tác cổ đại tiếp tục tái sinh và sống động trong dòng chảy văn hóa đương đại.

Bản đồ minh họa hành trình trở về Ithaca kéo dài 10 năm của Odysseus sau cuộc chiến thành Troy, với các địa danh và sự kiện quan trọng được đề cập trong sử thi Odyssey của Homer. Bản đồ: World History Encyclopedia.

Không chỉ là câu chuyện về độ trung thành với nguyên tác

Sự xuất hiện của một bom tấn Hollywood cũng kéo theo tranh luận quen thuộc: Một bộ phim chuyển thể từ tác phẩm kinh điển cần trung thành đến đâu với nguyên tác?

Betty Kaklamanidou, giáo sư lịch sử và lý thuyết điện ảnh - truyền hình tại Đại học Aristotle, cho rằng “độ trung thành” không phải tiêu chí phù hợp để đánh giá một tác phẩm chuyển thể.

Theo bà, trước hết cần xác định bộ phim phải trung thành với điều gì: địa điểm, bối cảnh, nhân vật hay “tinh thần” của tác phẩm. Với Homer, câu hỏi này càng phức tạp bởi không còn tác giả để xác nhận chính xác ý định ban đầu.

“Chúng ta không có Homer ở đây để nói ông thực sự muốn truyền tải điều gì”, Kaklamanidou nhận xét.

Thay vì xem phim chuyển thể như bản sao của nguyên tác, bà cho rằng mỗi tác phẩm nên được nhìn nhận như một sáng tạo độc lập, được định hình bởi cả câu chuyện gốc lẫn ngôn ngữ điện ảnh.

Từ góc độ này, những bộ phim như “The Odyssey” còn có thể đóng vai trò như “người gác cổng văn hóa”, đưa khán giả hiện đại đến với những tác phẩm mà họ có thể chưa từng tìm đọc.

Kaklamanidou cho biết bà sẽ rất vui nếu những người xem phim sau đó tìm đến nguyên tác. Một tác phẩm cổ điển có thể được điện ảnh kể lại bằng những mối quan tâm của hiện tại, đồng thời khơi gợi sự tò mò về văn học và lịch sử quá khứ.

Ảnh hưởng của “The Odyssey” vì thế có thể vượt xa phòng vé. Bộ phim đang tạo ra một cách tiếp cận mới với hành trình của Odysseus, trong đó những địa danh xuất hiện trên màn ảnh có thể trở thành điểm đến du lịch.

Thanouli cho rằng sức hút của bộ phim tại Hy Lạp, Italy và các quốc gia khác nhiều khả năng sẽ hình thành “những tọa độ địa lý mới” cho cách thế giới hiện đại hình dung về “The Odyssey”.

Tuy nhiên, bà cảnh báo không nên đồng nhất bản đồ được tạo ra bởi điện ảnh với địa lý lịch sử thực tế. Thế giới của Homer tồn tại cách hiện tại hơn 3.000 năm và không thể đơn giản được đặt lên bản đồ chính trị ngày nay.

Một cảnh phim trong The Odyssey. Ảnh: Universal Pictures.

Từ “hiệu ứng Nolan” đến cuộc trở lại của Homer

Italy đang đặc biệt chú ý tới khả năng bộ phim tạo ra một “hiệu ứng Nolan”, tức biến các địa điểm quay phim thành điểm đến được du khách quốc tế săn tìm.

Bộ Du lịch Italy cho biết còn quá sớm để đánh giá riêng tác động của “The Odyssey”, nhưng những dữ liệu về du lịch điện ảnh cho thấy tiềm năng rất lớn.

Theo số liệu Bộ Du lịch Italy dẫn từ JFC Tourism & Management, du lịch liên quan đến phim ảnh và truyền hình tạo ra khoảng 600 triệu euro mỗi năm. Khoảng 1,3 triệu lượt lưu trú có liên hệ trực tiếp với các sản phẩm nghe nhìn, trong khi hơn 11 triệu lượt khách tham quan những địa điểm trở nên nổi tiếng nhờ màn ảnh.

Khoảng 29% du khách Italy cũng cho biết nội dung nghe nhìn ảnh hưởng tới lựa chọn điểm đến hoặc trải nghiệm du lịch của họ, tăng 4 điểm phần trăm so với năm 2024.

Với “The Odyssey”, đảo Favignana ở Sicily đang được chú ý. Bộ Du lịch Italy ước tính lượng khách gia tăng có thể tạo ra khoảng 245 triệu euro trong 3 năm tới, trong khi doanh thu dài hạn có thể vượt 428 triệu euro.

Favignana đã ghi nhận số lượt lưu trú tăng 7% trong năm 2025. Sicily trước đó cũng hưởng lợi từ sức hút màn ảnh. Bộ Du lịch Italy cho biết series “The White Lotus” tạo ra khoảng 138 triệu euro hoạt động kinh tế liên quan đến du lịch tại Taormina.

Bộ trưởng Du lịch Italy Gianmarco Mazzi xem điện ảnh là công cụ giúp phân bổ lại dòng khách, đưa du khách tới những ngôi làng, khu vực nội địa và các địa điểm có giá trị văn hóa, cảnh quan nhưng chưa được khai thác hết tiềm năng.

Sức hút của “The Odyssey” cũng đang được cảm nhận tại Thổ Nhĩ Kỳ, đặc biệt ở Izmir và khu vực Smyrna cổ đại.

Anne Hathaway (trái) trong vai Penelope và Tom Holland trong vai Telemachus, trong một cảnh phim The Odyssey. Ảnh: Universal Pictures.

Tại Bornova, nhà sử học Altan Altin cho biết người dân địa phương từ lâu gọi một khu vực là “Thung lũng Homer”. Một hang động tại đây cũng được truyền thống địa phương gắn với câu chuyện Homer từng sáng tác các tác phẩm của mình.

Nhà khảo cổ Mehmet Akif Erdem dẫn những đồng tiền có hình Homer được tìm thấy ở Smyrna cổ đại như dấu hiệu cho thấy cư dân nơi đây từng xem nhà thơ là một phần của cộng đồng.

Mustafa Kocyigit, chủ một hiệu sách tại Izmir, cho biết sự quan tâm tới Homer đã tăng lên kể từ khi bộ phim được chú ý, kéo theo doanh số “The Odyssey” tăng.

Thị trưởng Bornova Omer Eski cho rằng di sản Homer không nên trở thành câu chuyện về việc quốc gia nào có quyền “sở hữu” nhà thơ.

“Bảo tồn di sản Homer là trách nhiệm chúng ta mang trước nhân loại. Ông là một trong những người đặt nền móng cho văn học”, Eski nói.

Altin cũng bác bỏ cách tiếp cận biến nguồn gốc Homer thành cuộc cạnh tranh giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ.

“Homer đã tồn tại khoảng 2.800 năm, trong khi biên giới Thổ Nhĩ Kỳ - Hy Lạp mới chỉ có khoảng một thế kỷ”, ông nói. “Homer là người Hy Lạp. Homer là người Anatolia. Không ai trong chúng ta, kể cả các quốc gia hiện nay, có lịch sử lâu đời hơn ông”.