Thế giới thời đàm: 'Nước cờ' mạo hiểm của Washington

Khi thỏa thuận được ký kết, không ít người bất ngờ bởi đây là việc làm chưa từng có tiền lệ của Washington vì lần đầu tiên Mỹ chấp nhận để một quốc gia Arab phát triển năng lực làm giàu urani dưới sự bảo trợ của Washington. Đây có thể coi là một thay đổi lớn trong chính sách không phổ biến vũ khí hạt nhân của Mỹ tại Trung Đông.

Rõ ràng, việc cho phép Saudi Arabia tiếp cận công nghệ làm giàu urani sẽ thu hẹp đáng kể khoảng cách giữa chương trình hạt nhân dân sự và năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân. Trong bối cảnh bất ổn liên miên tạo ra những thách thức an ninh nghiêm trọng đối với các nước trong khu vực, việc thay đổi chính sách hạt nhân sang mục đích quân sự là điều không ai có thể đoán trước trong tương lai.

Tổng thống Mỹ Donald Trump chào đón Thái tử Mohammed bin Salman của Saudi Arabia tại Nhà Trắng vào năm 2025 (ảnh minh họa). Ảnh: GETTY

Nhất là đối với Saudi Arabia, Iran luôn được coi một đối thủ cạnh tranh vai trò ảnh hưởng ở khu vực. Thái tử Mohammed bin Salman từng tuyên bố rằng nếu Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, Saudi Arabia sẽ không đứng ngoài cuộc. Tuyên bố ấy cho thấy chương trình hạt nhân của Riyadh, dù luôn được nước này tuyên bố vì mục đích dân sự cũng khó khiến người ta nhìn nhận tách rời khỏi cuộc cạnh tranh chiến lược kéo dài giữa hai cường quốc Trung Đông.

Ngoài ra, Saudi Arabia còn có nhiều lý do khác để theo đuổi việc phát triển năng lực hạt nhân, nhất là dưới sự hỗ trợ của Mỹ. Việc tiếp cận công nghệ hạt nhân của Mỹ theo thỏa thuận có thể giúp Saudi Arabia đa dạng hóa nguồn năng lượng, nâng cao vị thế quốc tế và giảm sự phụ thuộc lớn vào dầu mỏ. Vương quốc này đang ráo riết chuẩn bị cho một tương lai không thể mãi phụ thuộc vào dầu mỏ. Nhu cầu năng lượng ngày càng tăng, quá trình công nghiệp hóa và tham vọng trở thành một trung tâm kinh tế - công nghệ của khu vực đòi hỏi Riyadh phải có thêm những nguồn năng lượng ổn định, dài hạn. Vì thế, điện hạt nhân đối với Saudi Arabia là một lựa chọn hợp lý.

Thỏa thuận nói trên đã được Riyadh thúc đẩy qua nhiều đời tổng thống Mỹ, nhưng đây là lần đầu tiên Vương quốc này mới chạm được vào giấc mơ hạt nhân. Nhưng có lẽ chính Saudi Arabia cũng không thể ngờ thỏa thuận lại bị chính Washington lật lại nhanh như vậy bằng cách dựng lên rào cản lớn mà đối với Riyadh không dễ vượt qua.

Việc chương trình hạt nhân bị biến thành công cụ mặc cả để buộc phải bình thường hóa quan hệ với Israel là điều Saudi Arabia không hề mong muốn. Riyadh muốn giữ chương trình hạt nhân như một vấn đề hợp tác song phương với Washington, không gắn trực tiếp với tiến trình hòa bình Israel - Palestine. Nước này cũng duy trì lập trường bất kỳ thỏa thuận bình thường hóa nào với Israel cũng phải gắn với những bước tiến thực chất hướng tới việc thành lập một nhà nước Palestine.

Còn với Washington, việc ký thỏa thuận hạt nhân dân sự với Saudi Arabia mà không gắn với điều kiện Vương quốc này phải bình thường hóa quan hệ với Tel Aviv như ban đầu, đã khiến không ít câu hỏi được đặt ra. Phải chăng Israel không còn là đối tác trung tâm của Mỹ như trước đây trong các quyết định của Washington liên quan tới khu vực? Bởi gần đây người ta được chứng kiến trong các quyết định của Mỹ liên quan tới Iran, Gaza cho đến Lebanon, vai trò và lợi ích của Israel không phải là ưu tiên.

Nhưng giới chuyên gia nhận định rằng, chính quyền Tổng thống Donald Trump đang muốn sử dụng thỏa thuận hạt nhân với Riyadh như một phần trong chiến lược rộng lớn hơn nhằm thúc đẩy một cấu trúc an ninh và ngoại giao mới ở Trung Đông, trong đó việc Saudi Arabia và Israel thiết lập quan hệ chính thức đóng vai trò trung tâm.

Và cho dù Washington có nhiều lý do để hợp tác hạt nhân với Riyadh, nhưng việc đánh đổi bằng cách làm suy yếu các chuẩn mực quốc tế về không phổ biến hạt nhân bằng một thỏa thuận được ký vội vàng, rõ ràng là một “nước cờ” mạo hiểm. Nếu Saudi Arabia được phép phát triển năng lực làm giàu urani, Iran có thể coi đây là bằng chứng cho thấy các quy tắc không phổ biến hạt nhân đang được áp dụng theo những tiêu chuẩn khác nhau, để có cớ tiếp tục theo đuổi chương trình hạt nhân của mình. Khi đó, chắc chắn Washington sẽ còn phải hao tâm tổn lực hơn nữa để ngăn chặn chương trình hạt nhân của Tehran.

Washington hiện đang đối mặt với búa rìu dư luận là đang áp dụng tiêu chuẩn kép khi phản đối chương trình làm giàu urani của Iran nhưng lại xem xét trao quyền tương tự cho Saudi Arabia. Điều này chẳng khác nào con dao hai lưỡi bởi theo chuyên gia về hạt nhân và không phổ biến vũ khí tại Trung Đông Nour Eid, lập trường của Saudi Arabia về vấn đề không phổ biến hạt nhân vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng.

Một thỏa thuận hạt nhân được coi là đáp ứng trông đợi của Saudi Arabia như vậy được cảnh báo có thể làm thay đổi toàn bộ cấu trúc an ninh hạt nhân cũng như cán cân quyền lực tại Trung Đông. Nếu không đi kèm các cơ chế kiểm soát chặt chẽ, thỏa thuận này có nguy cơ tạo tiền lệ để nhiều quốc gia khác theo đuổi năng lực làm giàu urani, làm gia tăng nguy cơ phổ biến công nghệ hạt nhân và thúc đẩy một cuộc chạy đua hạt nhân mới trong khu vực.

Trong nhiều thập niên, Trung Đông đã chứng kiến nhiều cuộc khủng hoảng bắt đầu từ những tính toán sai lầm. Tất cả các bên liên quan đều có thể phải trả giá bằng một Trung Đông khó kiểm soát hơn trong tương lai nếu không tránh đi vào “vết xe đổ” đó.

MAI NGUYÊN