Thế giới đối mặt với đà suy giảm dân số 'kỷ lục'

Nghiên cứu mang tên "Terra Incognita: Kinh tế học của một thế giới thu hẹp", do các chuyên gia từ Đại học Pennsylvania và Đại học Northwestern công bố hồi đầu tháng 8/2026, đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tình trạng sinh đẻ thấp kéo dài.

Theo các chuyên gia, tỷ lệ sinh toàn cầu hiện đã trượt khỏi mức sinh thay thế – ngưỡng trung bình số con một phụ nữ cần sinh để duy trì quy mô thế hệ tiếp theo. Mức chuẩn toàn cầu là khoảng 2,2, trong khi tỷ lệ hiện tại ước tính không vượt quá 2,19. Điều này cho thấy từ năm 2026, nhân loại sinh ít con hơn mức cần thiết để duy trì dân số ổn định trong dài hạn. Đây là hiện tượng chưa từng xảy ra trong lịch sử loài người, kể cả trong các giai đoạn chiến tranh hay đại dịch lớn.

Phân tích dữ liệu từ 236 quốc gia và vùng lãnh thổ giai đoạn 1950 - 2023 cho thấy 219 nơi ghi nhận tỷ lệ sinh sụt giảm. Trung bình mỗi năm tỷ lệ này giảm đi khoảng 0,062 trẻ trên một phụ nữ và chưa có bất kỳ dấu hiệu chững lại. Tạm thời, dân số thế giới chưa sụt giảm ngay nhờ các thế hệ đông đúc từ nhiều thập kỷ trước vẫn đang trong độ tuổi sinh đẻ. Dù vậy, hiệu ứng này ước tính chỉ có thể kéo dài thêm khoảng ba thập kỷ, trước khi dân số chạm đỉnh 9 tỷ người vào năm 2056 và bắt đầu lao dốc.

Đáng chú ý, xu hướng này không chỉ giới hạn ở các nước giàu. Tỷ lệ sinh năm 2025 ở mức rất thấp tại nhiều khu vực, đơn cử như Thái Lan (0,87), Colombia (1,01), Iran (1,35) hay Brazil (1,52). Việc kéo tỷ lệ sinh phục hồi không hề dễ dàng bởi thực trạng này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp. Các yếu tố như chi phí nhà ở, phí chăm sóc trẻ em, sự bất an về kinh tế, biện pháp tránh thai và thay đổi trong chuẩn mực xã hội đều đóng góp một phần, song không yếu tố nào có thể lý giải được toàn bộ bức tranh.

Về mặt kinh tế, thế hệ tương lai thu hẹp đồng nghĩa với việc lực lượng lao động suy giảm trong khi phải gánh vác một xã hội ngày càng già đi. Điều này gây sức ép khổng lồ lên hệ thống hưu trí, y tế, tài chính công và kìm hãm đà tăng trưởng. Đơn cử tại Mỹ, các tác giả ước tính mức tăng trưởng năng suất 2% mỗi năm kết hợp với lực lượng lao động thu hẹp 0,5% sẽ kéo giảm tăng trưởng GDP dài hạn xuống chỉ còn khoảng 1,5%.

Các dự báo của Liên Hợp Quốc cũng đã phải điều chỉnh giảm mạnh trong thập kỷ qua. Nếu như năm 2015, cơ quan này kỳ vọng dân số đạt 11,2 tỷ người vào năm 2100, thì bản cập nhật năm 2024 chỉ ước tính con số này sẽ chạm đỉnh khoảng 10,3 tỷ vào giữa những năm 2080 trước khi giảm nhẹ dần. Dân số toàn cầu hiện tại ước tính đạt khoảng 8,3 tỷ người.

Tỷ phú Mỹ Elon Musk đã gọi đây là một cuộc khủng hoảng hiện sinh đe dọa sự tồn vong của nhân loại. Là cha của 13 người con, ông nhiều lần nhấn mạnh suy giảm dân số là rủi ro thậm chí còn lớn hơn cả biến đổi khí hậu. Ông kêu gọi xem đây là tình trạng khẩn cấp quốc gia và cảnh báo châu Âu có thể lụi tàn nếu không phục hồi được tỷ lệ sinh. Gần đây, ông còn bình luận rằng nguyên nhân đế chế La Mã sụp đổ cũng chính là do họ ngừng sinh ra những người La Mã.

Tại Nga, thách thức nhân khẩu học cũng đang rất căng thẳng. Tỷ lệ sinh năm ngoái đã rơi xuống mức thấp nhất trong lịch sử hiện đại, chỉ đạt 1,305 đến 1,374 trẻ trên một phụ nữ.

Để đảo ngược tình hình, chính phủ Nga đã tung ra hàng loạt khoản trợ cấp thai sản và sinh con, khôi phục danh hiệu "Bà mẹ Anh hùng" thưởng tiền cho phụ nữ có từ 10 con trở lên, đồng thời hạn chế cổ xúy phong cách sống không sinh con.

Tổng thống Vladimir Putin cũng nhiều lần nhấn mạnh cần nâng cao điều kiện kinh tế xã hội và trực tiếp hậu thuẫn một hội đồng cấp tổng thống về chính sách gia đình trong năm 2024.