Thấy gì từ thỏa thuận dàn xếp 1,5 tỷ USD của công ty mẹ Claude?

Ngày 20/7, tòa án Mỹ đã phê duyệt thỏa thuận dàn xếp trị giá 1,5 tỷ USD giữa Anthropic, công ty mẹ của Claude, và hơn 300.000 tác giả, nhà xuất bản. Ảnh: REUTERS.

Ngày 20/7, Anthropic - công ty đứng sau chatbot Claude - được tòa án liên bang Mỹ phê chuẩn thỏa thuận dàn xếp trị giá 1,5 tỷ USD với hơn 300.000 tác giả và nhà xuất bản. Trước đó, Anthropic bị kiện vì tải xuống và lưu trữ hàng triệu bản sách sao chép trái phép để phục vụ phát triển các mô hình AI.

Ít ngày sau, các tài liệu tòa án tiếp tục hé lộ "Dự án Panama", chiến dịch thu mua sách giấy trên quy mô lớn, cắt gáy, số hóa rồi tiêu hủy bản gốc để xây dựng kho dữ liệu huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn.

Khoản dàn xếp kỷ lục này tưởng như đánh dấu thất bại lớn nhất của Anthropic. Thực tế, theo nhiều chuyên gia, đây là một án lệ có lợi cho ngành AI, khi tòa án vẫn xem việc huấn luyện mô hình bằng sách là hành vi thuộc phạm vi "fair use" (sử dụng hợp lý).

300.000 tác giả, nhà xuất bản cùng đệ đơn kiện

Theo Reuters, vụ kiện bắt nguồn từ cáo buộc Anthropic đã tải xuống và lưu trữ hơn 7 triệu cuốn sách sao chép trái phép từ các "thư viện bóng tối" (shadow library) như LibGen để phục vụ phát triển mô hình ngôn ngữ lớn Claude. Trước khi phiên tòa về mức bồi thường diễn ra, hai bên đạt được thỏa thuận dàn xếp.

Trong tuyên bố sau phán quyết, Anthropic nhấn mạnh thỏa thuận được ký kết sau khi tòa án đưa ra phán quyết mang tính bước ngoặt rằng việc huấn luyện AI bằng sách thuộc phạm vi "fair use" (sử dụng hợp lý) theo luật bản quyền Mỹ.

Gần như cùng thời điểm, một loạt tài liệu được giải mật từ hồ sơ tòa án lại hé lộ "Dự án Panama", chiến dịch Anthropic mua hàng triệu cuốn sách giấy rồi cắt gáy bằng máy thủy lực, quét số hóa rồi tiêu hủy bản gốc để xây dựng nguồn dữ liệu huấn luyện AI. Hình ảnh hàng triệu cuốn sách bị nghiền nát nhanh chóng làm dấy lên tranh cãi trong giới xuất bản và bảo tồn.

Nếu đặt hai sự kiện cạnh nhau, nhiều người dễ cho rằng Anthropic vừa phải trả giá đắt vì chiến dịch số hóa gây tranh cãi. Tuy nhiên, các chuyên gia pháp lý cho rằng đây là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.

Nhà văn Charles Graeber là một trong ba nguyên đơn chính, ông nhận được 3.100 USD/tác phẩm sau vụ dàn xếp. Ảnh: AOL.

Một trong ba nguyên đơn chính, nhà văn Charles Graeber, cho biết ông được nhận khoảng 3.100 USD cho mỗi cuốn sách được dùng để huấn luyện Claude. Tuy nhiên, sau hơn hai năm theo đuổi vụ kiện, ông nói bản thân "nghèo hơn vì vụ dàn xếp" khi phải bỏ lỡ nhiều cơ hội nghề nghiệp.

Trong khi đó, khoản bồi thường 1,5 tỷ USD sẽ được chia cho hàng trăm nghìn tác giả và nhà xuất bản, đồng thời hơn 100 triệu USD được dùng để chi trả phí luật sư.

Theo NPR, điều quan trọng hơn nằm ở chính phán quyết của tòa. Trong phạm vi vụ kiện này, tòa không kết luận việc Anthropic sử dụng sách để huấn luyện mô hình AI là bất hợp pháp. Anthropic cũng nhấn mạnh thỏa thuận được ký kết sau khi tòa án xác định hoạt động huấn luyện AI bằng sách thuộc phạm vi "fair use" (sử dụng hợp lý) theo luật bản quyền Mỹ.

Đây là lý do nhiều chuyên gia nhận định người hưởng lợi lớn nhất sau vụ kiện có thể vẫn là ngành AI. Ngoài Anthropic, OpenAI, Meta, Google hay Perplexity đều đang đối mặt với các vụ kiện tương tự liên quan đến dữ liệu huấn luyện mô hình.

Như thế nào là "fair use"?

Theo luật bản quyền Mỹ, "fair use" là ngoại lệ cho phép tác phẩm có bản quyền được sử dụng mà không cần xin phép chủ sở hữu trong một số trường hợp như bình luận, review sách, báo chí, giảng dạy hay nghiên cứu.

Khi xem xét một hành vi có thuộc phạm vi này hay không, tòa án sẽ đánh giá đồng thời bốn yếu tố gồm mục đích sử dụng, bản chất của tác phẩm, phạm vi sử dụng và mức độ ảnh hưởng đến thị trường hoặc giá trị thương mại của tác phẩm gốc.

Chia sẻ với Reuters về phán quyết đưa ra hồi năm 2025, Thẩm phán William Alsup cho rằng việc Anthropic mua sách giấy, quét thành dữ liệu số rồi sử dụng để huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn là hành vi mang tính "chuyển hóa" (transformative). Theo lập luận của tòa, AI không học để sao chép hay tái bản các cuốn sách, mà học các quy luật về ngôn ngữ nhằm tạo ra một hệ thống có chức năng hoàn toàn khác.

Đây cũng là lý do tòa án không kết luận việc huấn luyện AI bằng những cuốn sách được mua hợp pháp là hành vi vi phạm bản quyền. Khoản dàn xếp 1,5 tỷ USD chủ yếu khép lại tranh chấp liên quan đến kho sách sao chép trái phép mà Anthropic từng lưu giữ trong giai đoạn đầu phát triển Claude, chứ không phủ nhận lập luận "fair use" đối với hoạt động huấn luyện mô hình.

Mô hình AI Summary và AI Search được xem là một vấn đề mới mà giới tác giả, xuất bản cần giải quyết. Ảnh: Google.

Không chỉ Anthropic, nhiều công ty AI khác cũng đang dựa vào học thuyết này để tự bảo vệ trước các vụ kiện. Theo NPR, Meta từng thắng kiện trong vụ các tác giả Richard Kadrey và Sarah Silverman cáo buộc công ty sử dụng sách lậu để huấn luyện mô hình AI. Tòa án cho rằng các nguyên đơn không chứng minh được việc Meta làm ảnh hưởng đến thị trường của các tác phẩm gốc - một trong bốn tiêu chí quan trọng khi xem xét "fair use". OpenAI, Google hay Perplexity cũng đang sử dụng lập luận tương tự trong các vụ kiện đang diễn ra.

Tuy nhiên, nhiều tác giả cho rằng cách diễn giải này không còn phù hợp trong kỷ nguyên AI tạo sinh. Andrea Bartz, một trong những nguyên đơn của vụ kiện Anthropic, lập luận rằng các mô hình ngôn ngữ lớn đang được sử dụng để tạo ra những văn bản có khả năng cạnh tranh trực tiếp với tác phẩm của các nhà văn. Theo bà, khi AI có thể viết thay con người, việc coi đó là "sử dụng hợp lý" là điều khó thuyết phục.

Trong bài phân tích đăng trên Tech Policy Press, GS luật Robert Diab cho rằng cuộc chiến bản quyền cũng đang bước sang một giai đoạn mới. Nếu các vụ kiện đầu tiên tập trung vào câu hỏi AI có được phép học từ sách hay không, thì trọng tâm hiện nay đã chuyển sang AI Search và AI Summary. Những công cụ như ChatGPT Search, Google AI Overviews hay Perplexity không chỉ tiếp thu dữ liệu để huấn luyện mà còn tạo ra các bản tóm tắt ngay trên giao diện tìm kiếm.

Theo Robert Diab, nếu người dùng chỉ đọc phần trả lời do AI tạo ra mà không còn truy cập bài báo hay cuốn sách gốc, yếu tố "tác động đến thị trường" sẽ trở thành tâm điểm của các vụ kiện tiếp theo. Điều đó cũng đồng nghĩa khoản dàn xếp 1,5 tỷ USD có thể chỉ khép lại một chương trong cuộc chiến bản quyền giữa AI và giới sáng tạo. Câu hỏi lớn hơn vẫn còn ở phía trước: Liệu các tòa án có tiếp tục xem AI Summary là "fair use", hay sẽ coi chúng là sản phẩm thay thế trực tiếp cho những tác phẩm có bản quyền?