Thăng Long - Hà Nội trên gốm Biên Hòa

Không chỉ khẳng định vị thế di sản của miền Đông Nam Bộ, dòng gốm Biên Hòa trứ danh còn trở thành nhịp cầu nghệ thuật kết nối và lan tỏa giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội.

Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ gốm Biên Hòa đến với thị trường trong nước, quốc tế, trong đó có Hà Nội.

Khi đất, lửa kể chuyện văn hóa

Hà Nội và Đồng Nai mặc dù cách xa về địa lý nhưng dòng chảy lịch sử đã sớm tạo nên những “sợi dây” liên kết từ nghệ thuật và văn hóa. Một trong những “sợi dây” đặc biệt ấy được tạo nên từ đất, lửa và bàn tay người thợ gốm. Năm 2010, khi cả nước hướng về đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, Con đường gốm sứ ven sông Hồng được xây dựng như một không gian nghệ thuật cộng đồng đặc biệt. Gốm từ nhiều vùng miền hội tụ về Hà Nội, kể những câu chuyện khác nhau về đất nước, con người và văn hóa Việt Nam.

Theo họa sĩ Mai Văn Nhơn, Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam - ASEAN thành phố Đồng Nai, năm 2010, khi Hà Nội gửi mời Đồng Nai tham gia thực hiện Con đường gốm sứ ven sông Hồng, ông vinh dự cùng các nghệ nhân, giảng viên Khoa Gốm - Điêu khắc, Trường cao đẳng Mỹ thuật trang trí Đồng Nai thực hiện đoạn tranh gốm dài 50m. Tác phẩm được triển khai với sự phối hợp của các đồng nghiệp phía Bắc, góp thêm một “lát cắt”, đưa văn hóa Đồng Nai vào không gian nghệ thuật của thủ đô.

“Thời điểm đó, tôi vẫn là công chức nên việc thực hiện một tác phẩm có quy mô lớn trong thời gian gấp là một thử thách. Chúng tôi chọn cách chia tác phẩm thành nhiều phần, thực hiện tại Đồng Nai rồi vận chuyển ra Hà Nội để lắp ghép, hoàn thiện. Nhờ vậy, gốm Biên Hòa đã có dịp hòa vào dòng chảy văn hóa của Thăng Long - Hà Nội, trở thành một phần của câu chuyện chung về đất nước và con người Việt Nam” - ông Nhơn chia sẻ.

Điều đặc biệt ở phần tranh gốm của Đồng Nai không nằm ở kích thước, mà ở câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ của đất và lửa. Trên nền gốm Biên Hòa, một Đồng Nai năng động, sáng tạo hiện lên qua những hình ảnh tiêu biểu như: Văn miếu Trấn Biên, các khu công nghiệp, cây cao su, các loại trái cây đặc sản. Trong đó, điểm nhấn giàu cảm xúc là hình ảnh thi tướng Huỳnh Văn Nghệ với 2 câu thơ: “Từ độ mang gươm đi mở cõi/ Nghìn năm thương nhớ đất Thăng Long”. Từ vùng đất phương Nam, lời thơ hướng về Thăng Long - Hà Nội như một sự nối dài ký ức lịch sử, thể hiện tình cảm người Đồng Nai với cội nguồn dân tộc.

Sau dấu mốc 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, mạch sáng tạo ấy tiếp tục được họa sĩ Mai Văn Nhơn theo đuổi. Từ những mảng tranh ghép gốm, ông mở rộng cách biểu đạt, đưa gốm Biên Hòa trở thành phương tiện kể chuyện về văn hóa, lịch sử, vùng đất, con người Việt Nam. Năm 2011, tại triển lãm mỹ thuật với chủ đề: Hào khí Đồng Nai - Ngàn năm Thăng Long Hà Nội, tác phẩm Bà mẹ cù lao của ông đoạt giải nhất. Không sử dụng những hình ảnh mang tính biểu tượng lớn lao, tác phẩm chọn hình ảnh người mẹ Nam Bộ với gương mặt hiền hậu, nụ cười đôn hậu và ánh mắt chan chứa yêu thương.

Cũng tại Hà Nội, bộ tranh ghép gốm chân dung 21 lãnh đạo các nền kinh tế APEC 2017 của họa sĩ Mai Văn Nhơn được lựa chọn làm quà tặng cho lãnh đạo các nền kinh tế APEC. Tháng 8-2024, tác phẩm Hồn xưa phố cũ do họa sĩ Mai Văn Nhơn sáng tác vinh dự được Hội Mỹ thuật Việt Nam chọn tham gia Triển lãm Mỹ thuật khu vực VII. Bức tranh khắc họa chân dung danh họa Bùi Xuân Phái, biểu tượng của tình yêu phố cổ Hà Nội. Tác phẩm có sự kết hợp chất liệu gốm, acrylic và sơn dầu, đọng lại nỗi hoài niệm quá khứ cùng khát vọng giữ gìn di sản giữa dòng chảy hiện đại.

Quảng bá và lan tỏa gốm Biên Hòa

Bên cạnh những tác phẩm nghệ thuật hiện diện trong các không gian văn hóa ở Hà Nội, gốm Biên Hòa tiếp tục hành trình đi xa bằng những sản phẩm gần gũi với đời sống. Các họa sĩ, nghệ nhân không ngừng tìm tòi mẫu mã, công năng và cách thể hiện mới, để sản phẩm của làng nghề vừa giữ được dấu ấn thủ công truyền thống vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng và thưởng thức của xã hội đương đại.

Tại phường Biên Hòa, nghệ nhân Hoàng Ngọc Hiến, chủ xưởng gốm Hiến Nam, dành nhiều tâm huyết cho việc giữ nghề và tìm hướng phát triển mới cho sản phẩm. Từ những kỹ thuật tạo hình, chạm khắc chìm, đắp nổi đến cách xử lý màu men, anh Hiến cùng những người thợ tạo nên nhiều sản phẩm phục vụ trang trí nội thất, ngoại thất, sân vườn, đồ gia dụng và mỹ nghệ thủ công.

Theo nghệ nhân Hoàng Ngọc Hiến, gốm không phải là vật vô tri. Qua bàn tay người thợ, đất được tạo hình, nung qua lửa rồi mang trong mình dấu ấn của người làm ra nó. Vì thế, mỗi sản phẩm gốm đều có câu chuyện riêng. Việc đưa gốm Biên Hòa đến Hà Nội không đơn thuần là mở rộng thị trường mà đó còn là quá trình để một giá trị văn hóa địa phương được tiếp xúc với một không gian văn hóa khác, từ đó tạo nên những cuộc gặp gỡ mới.

Cùng hướng đi đó, Thạc sĩ Đinh Công Việt Khôi, giảng viên Khoa Gốm - Điêu khắc, Trường cao đẳng Mỹ thuật trang trí Đồng Nai chọn cách đưa những giá trị văn hóa vào các sản phẩm mỹ thuật ứng dụng. Từ chất liệu gốm Biên Hòa, anh sáng tạo nhiều sản phẩm như: bình rượu vang Thanh Long, bình rượu bưởi Năm Huệ… Những sản phẩm này được Trung tâm Xúc tiến đầu tư, thương mại và du lịch thành phố Đồng Nai, Trung tâm Văn hóa - Điện ảnh Đồng Nai giới thiệu tại các hội chợ, triển lãm ở Hà Nội và nhiều địa phương trong cả nước.

Không dừng lại ở việc tạo ra những sản phẩm mang đặc trưng địa phương, nghệ nhân Đinh Công Việt Khôi còn tìm cách mở rộng ngôn ngữ tạo hình của gốm Biên Hòa thông qua các đề tài văn hóa dân gian. Họa tiết đình làng, những đường nét gợi nhớ tranh dân gian Hàng Trống của Hà Nội được đưa vào tác phẩm, tạo nên sự gặp gỡ giữa 2 không gian văn hóa trên cùng một chất liệu. Theo anh Khôi, mỗi lần gốm Biên Hòa xuất hiện ở một vùng đất mới là thêm một cơ hội để người xem biết đến nghề gốm, hiểu hơn về giá trị văn hóa được gửi gắm trong từng sản phẩm.

Hơn 1 thế kỷ hình thành và phát triển, gốm Biên Hòa đã tạo dựng được bản sắc riêng bằng sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công, tư duy sáng tạo và tình yêu nghề của nhiều thế hệ nghệ nhân, họa sĩ. Giữa nhịp sống đương đại, hành trình đưa gốm đến gần hơn với công chúng cũng là cách để ký ức về một vùng đất, một nghề truyền thống tiếp tục được lưu giữ và kể lại bằng những hình thức mới. Từ Đồng Nai đến Thăng Long - Hà Nội, những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, con người và vùng đất vẫn đang tiếp tục tìm đường đi xa, góp thêm một sắc màu vào bức tranh đa dạng của văn hóa Việt Nam.