Tầm vóc vùng đất ngã ba sông

Tam Kỳ và vùng ngoại ô. Ảnh: T.CÔNG

Hành trình vùng đất

Dù có thêm một số cách lý giải khác nữa (như 3 cồn đất lớn, 3 ngả rẽ...), nhưng danh xưng Tam Kỳ được hiểu theo nghĩa “ngã ba sông” được nhiều nhà nghiên cứu tán đồng. Phần giới thiệu về lịch sử hình thành phủ Tam Kỳ trong tài liệu tuyên truyền chính thức dịp 120 năm phủ lỵ Tam Kỳ (1906 - 2026) do Đảng ủy phường Tam Kỳ ấn hành tháng 8/2026 cũng lý giải như thế. Nhiều cột mốc và sử liệu cơ bản đề cập ở phần sau cũng trích dẫn từ nguồn tài liệu này.

Lật trang sử cũ, sau khi vua Lê Thánh Tông bình định Chiêm Thành năm 1471 và lập đạo Thừa tuyên Quảng Nam với 3 phủ, 9 huyện, vùng đất Tam Kỳ đang nhắc đến thuộc địa bàn của huyện Hà Đông...

Tháng 7/1845, khi lỵ sở của huyện Hà Đông được dời về 2 xã Dương An và Tam Kỳ, tên gọi “Tam Kỳ” bắt đầu xuất hiện trong các văn bản hành chính, dần thay thế tên gọi cũ Hà Đông...

Năm 1906, Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định thành lập “Đại lý hành chính Tam Kỳ”, đánh dấu cột mốc chuyển đổi một đơn vị hành chính nông thôn thành cấp đại lý.

Tháng 7 năm đó, huyện Hà Đông được tách ra khỏi phủ Thăng Bình để nâng lên thành phủ Hà Đông. “Vì một huyện địa thế rộng lớn dinh điền quá nhiều nên đổi làm phủ”, sách Đại Nam thực lục Chính biên (Đệ lục kỷ Phụ biên, quyển 18) chép rõ chỉ dụ của vua Thành Thái khi quyết định đổi huyện Hà Đông thành phủ.

Một thời gian ngắn nữa, tháng 4/1907, phủ Hà Đông được đổi tên thành phủ Tam Kỳ (bao gồm Tam Kỳ, Núi Thành, Trà My, Tiên Phước, Phú Ninh).

Trước năm 1906, Tam Kỳ - vùng đất ven sông vốn chỉ là một xã nhỏ thuộc tổng Chiên Đàn, huyện Hà Đông. Theo giới nghiên cứu, đó là “Tam Kỳ hẹp”, nơi lưu giữ những huyền thoại về Thầy Lánh, về đình làng Hương Trà và nếp sống thuần hậu của người dân ven con đường thiên lý...

Nhưng với bước ngoặt năm 1906, Tam Kỳ chính thức trở thành “phủ lỵ”, là tên một “phủ” của tỉnh Quảng Nam thời Nguyễn, đại diện cho cả một vùng không gian rộng lớn.

Đã có một sự chuyển dịch từ “Tam Kỳ hẹp” (tên làng xã) sang “Tam Kỳ rộng” (tên phủ), minh chứng trong việc định hình nên vị thế trung tâm của vùng nam Đà Nẵng.

Địa giới, tên gọi của Tam Kỳ còn có thêm vài lần thay đổi sau đó nữa. Chạm cột mốc 100 năm (năm 2006), Tam Kỳ từ thị xã “lên” thành phố. Chẵn 10 năm sau, 2016, thành phố Tam Kỳ đạt các tiêu chí đô thị loại 2...

Đến ngày 1/7/2025, thực hiện sắp xếp địa giới hành chính mới, xây dựng chính quyền địa phương 2 cấp, thành phố Tam Kỳ được chia thành 4 phường Tam Kỳ, Bàn Thạch, Hương Trà, Quảng Phú.

Di tích Phủ đường Tam Kỳ. Ảnh: Fanpage Tam Kỳ 92

Bản sắc và kỳ vọng

Quả thật, mỗi bước phát triển đô thị hiện đại của khu vực trọng điểm phía nam Đà Nẵng bây giờ đều gắn liền với việc bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử vốn đã hình thành từ hơn 1 thế kỷ trước.

Bởi lẽ, có sự trao truyền và tiếp nối trong mạch nguồn thời gian, một “Tam Kỳ hẹp” (thành phố Tam Kỳ, phường Tam Kỳ) với vị thế và tầm vóc của hạt nhân văn hóa đã được xây đắp chính từ hồn cốt, bản sắc của Tam Kỳ xưa (phủ).

Đúng 10 năm trước, khi kết thúc hội thảo 100 năm phủ lỵ Tam Kỳ (1906 - 2006) do Sở Văn hóa - Thông tin phối hợp với UBND thành phố Tam Kỳ (cũ) tổ chức, Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử Việt Nam Dương Trung Quốc có đề cập xu thế phát triển của kinh tế hiện đại ở vùng đất này.

“Nếu chúng ta đào sâu suy nghĩ để tìm thấy từ trong những ưu thế của lịch sử, của truyền thống, của tính con người Quảng Nam, chúng ta có thể tìm ra con đường phát triển hiệu quả trong bối cảnh của nền kinh tế tri thức và nhu cầu phát triển của nhân lực ngày càng cao hiện nay”, ông Dương Trung Quốc nêu ý kiến.

Vị thế, tầm vóc ấy giờ càng được gia cố và đặt nhiều kỳ vọng. Nhà nghiên cứu Nguyễn Phước Tương khi bàn về sự ra đời và cơ cấu hành chính của Tam Kỳ qua các thời kỳ cũng từng đặt niềm tin: trên con đường xây dựng cơ sở hạ tầng, Tam Kỳ sẽ sớm trở thành “một đô thị phát triển toàn diện về văn hóa, khoa học và kinh tế của khu vực miền Trung và Tây Nguyên”...

Một góc Tam Kỳ nhìn từ trên cao. Ảnh: PHƯƠNG THẢO

Còn ở thời điểm này, đô thị Tam Kỳ cơ bản đạt các tiêu chí đô thị loại II và từng bước tiệm cận các tiêu chí đô thị loại I theo lộ trình đề ra.

Nhóm 4 phường mới (Tam Kỳ, Bàn Thạch, Hương Trà, Quảng Phú) không chỉ cụ thể hóa các mục tiêu phát triển đô thị, đầu tư các dự án mang tính động lực, thích ứng với mô hình chính quyền đô thị... mà còn thống nhất trong quản lý và giải quyết hiệu quả “các vấn đề liên phường”.

Thông điệp gửi gắm ở sự kiện 120 năm phủ lỵ Tam Kỳ lần này vừa thể hiện được tiêu chí lẫn khát vọng: xây dựng phường Tam Kỳ theo hướng thông minh, đáng sống, là trục trung tâm động lực phía nam của thành phố Đà Nẵng.

Nếu nhìn rộng ra trong toàn bộ không gian phủ lỵ cũ, tầm nhìn càng trở nên khoáng đạt và mang tính dẫn dắt cho cả khu vực, hướng đến “cực tăng trưởng quan trọng”.

Trong Quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, không gian đô thị phía nam cũng được định vị, với động lực phát triển của khu vực Tam Kỳ - Núi Thành gắn sân bay Chu Lai, với cụm cảng biển, với hành lang kinh tế - công nghiệp - logistics - cảng biển - cửa khẩu có tính liên vùng đang thành hình.

Độ lùi thế kỷ đã và đang định vị lại tầm vóc của vùng đất ngã ba sông.

Khát vọng vươn lên của nhiều thế hệ

Theo Đảng ủy phường Tam Kỳ, những thành tựu đạt được sau 120 năm hình thành phủ lỵ Tam Kỳ “là kết tinh của truyền thống yêu nước, ý chí tự lực tự cường, tinh thần đoàn kết và khát vọng vươn lên của nhiều thế hệ”.

Kỷ niệm 120 năm phủ lỵ Tam Kỳ, UBND phường Tam Kỳ tổ chức chuỗi hoạt động chủ đề “Chung một cội nguồn, khát vọng tương lai” từ tháng 7/2026 đến hết ngày 2/9/2026. Trong đó, các hoạt động trọng tâm diễn ra trong 2 ngày 21 đến 22/8 tại Phủ đường Tam Kỳ, Công viên hồ Nguyễn Du, Bảo tàng phường Tam Kỳ và một số địa điểm liên quan.

Điểm nhấn nổi bật là lễ kỷ niệm và chương trình nghệ thuật chủ đề “Chung một cội nguồn, khát vọng tương lai” tối 22/8, gồm phần khai từ (Hà Đông - miền ký ức), 3 chương chính (Giai điệu tự hào, Sức mạnh của ý Đảng - lòng dân, Tam Kỳ vươn tầm cao mới) và màn kết (Nối vòng tay lớn).