Tạm dừng Nghị định 46: Cửa khẩu 'thông nòng', DN chưa hết bàng hoàng

Những con số "biết nói" tại các cửa khẩu

Hơn một tuần sau khi Nghị định 46 về an toàn thực phẩm (ATTP) chính thức được tạm ngưng hiệu lực, mạch máu giao thương tại các cửa khẩu trọng điểm đã bắt đầu đập nhịp trở lại. Tuy nhiên, dư chấn của nó để lại là một bài học đắt giá về quy trình ban hành chính sách và những con số thiệt hại "biết nói" của cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Cụ thể, ngày 26.1 vừa qua, Nghị định 46 chính thức có hiệu lực ngay tại thời điểm ký ban hành. Với mục tiêu siết chặt quản lý ATTP, nâng cao tiêu chuẩn hàng hóa nhập khẩu, Nghị định này được kỳ vọng là bước tiến về chất lượng. Thế nhưng, việc thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết và không có lộ trình chuyển tiếp đã biến một chính sách tốt thành một "điểm nghẽn" khổng lồ.

Chỉ trong vòng chưa đầy 10 ngày hiệu lực, hệ thống logistics tại các cửa khẩu và cảng biển lớn gần như rơi vào trạng thái "đóng băng" cục bộ. Các Chi cục Hải quan và cơ quan kiểm tra chuyên ngành lúng túng vì chưa có phần mềm cập nhật, chưa có mẫu biểu mới và đặc biệt là quy trình lấy mẫu kiểm nghiệm thay đổi 180 độ so với Nghị định 15 trước đó.

Hơn một tuần sau khi Nghị định 46 về an toàn thực phẩm (ATTP) chính thức được tạm ngưng hiệu lực, mạch máu giao thương tại các cửa khẩu trọng điểm đã bắt đầu đập nhịp trở lại.

Theo thống kê sơ bộ từ các cơ quan chức năng và Hiệp hội Doanh nghiệp Logistics Việt Nam (VLA), hơn 700 lô hàng bị tồn đọng trên toàn quốc chỉ sau 4 ngày, 300.000 tấn hàng hóa (chủ yếu là nông sản, thực phẩm) bị ách tắc.

Tại cửa khẩu Kim Thành (Lào Cai) và Tây Ninh: Hàng trăm xe tải xếp hàng dài chờ đợi thủ tục kiểm dịch thực vật theo quy định mới.

Tại các cảng khu vực TP.HCM (Cát Lái, Hiệp Phước): Các container thực phẩm đông lạnh "đắp chiếu", tiêu tốn hàng tỷ đồng tiền điện duy trì mỗi ngày.

Ngay sau khi Chính phủ ban hành Nghị quyết số 09/2026 tạm ngưng hiệu lực Nghị định 46, không khí tại các cửa khẩu phía Bắc đã thay đổi diện mạo chỉ sau một đêm.

Tại Cửa khẩu Quốc tế đường bộ số II Kim Thành (Lào Cai), tiếng còi xe container vang lên không ngớt. Hàng dài xe chở nông sản vốn "án binh bất động" suốt tuần qua nay đã được làm thủ tục thông quan theo quy trình cũ.

Tốc độ xử lý tờ khai tăng vọt 200%. Các xe hàng tươi sống như thanh long, sầu riêng được ưu tiên luồng xanh để giảm thiểu thiệt hại do thối hỏng.

Tại Cảng Cát Lái (TP.HCM): "Núi" hàng thực phẩm đóng hộp và nguyên liệu sản xuất bắt đầu được giải phóng. Nhân viên hải quan và doanh nghiệp cảng phải làm việc xuyên đêm để bù đắp cho quãng thời gian đình trệ.

Dù hàng đã thông, nhưng số tiền mất đi là thực tế không thể đảo ngược. Theo khảo sát nhanh từ các hiệp hội ngành hàng, thiệt hại không chỉ dừng lại ở con số tài chính mà còn là sự đổ vỡ niềm tin.

Tại các cửa khẩu từ Lạng Sơn, Lào Cai đến các cảng biển lớn ở TP.HCM, hàng nghìn container bắt đầu chuyển bánh. Tuy nhiên, đằng sau sự thông thoáng ấy là những bảng thống kê thiệt hại dài dằng dặc và sự hoang mang về một kịch bản tương tự có thể lặp lại vào tháng 4 tới.

Doanh nghiệp "trở tay không kịp"

Ông Trần Anh Tuấn, Giám đốc một doanh nghiệp nhập khẩu thực phẩm từ châu Âu, chia sẻ trong cay đắng: "Chúng tôi có 15 container hàng bị kẹt. Tổng chi phí phát sinh trong 8 ngày lên tới gần 400 triệu đồng. Số tiền này bằng lợi nhuận cả một quý của công ty. Nghị định dừng thì mừng, nhưng ai sẽ đền bù cho chúng tôi khoản lỗ này? Chính sách ban hành 'đánh úp' khiến doanh nghiệp không có đường lui".

Đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, thời gian chính là tiền bạc, nhưng với Nghị định 46, thời gian lại là "kẻ thù". Ông Nguyễn Thắng, chủ một doanh nghiệp nhập khẩu thực phẩm đông lạnh tại TP.HCM, chia sẻ với vẻ mệt mỏi: "Lô hàng của chúng tôi về cảng đúng ngày 27.1. Hải quan yêu cầu hồ sơ theo Nghị định 46, nhưng khi chúng tôi liên hệ cơ quan kiểm tra chuyên ngành thì họ bảo... đang chờ hướng dẫn. Kết quả là hàng nằm bãi 10 ngày. Tiền lưu kho, lưu bãi, tiền cắm điện container khiến mỗi ngày chúng tôi mất đứt gần 100 triệu đồng. Chưa kể nguy cơ đứt gãy hợp đồng với các hệ thống siêu thị dịp cao điểm".

Không chỉ doanh nghiệp nhập khẩu, các đơn vị logistics cũng rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Đại diện một công ty logistics tại Hải Phòng cho biết: "Quy trình mới yêu cầu thời gian kiểm nghiệm từ 5-7 ngày thay vì thông quan ngay như trước. Hệ thống kho bãi tại cảng không đủ sức chứa nếu dòng hàng cứ dồn về mà không được giải phóng. Đây thực sự là một cú sốc nhiệt đối với chuỗi cung ứng".

Dưới góc nhìn của các chuyên gia pháp lý và logistics, Nghị định 46 thất bại ở khâu triển khai vì thiếu lộ trình chuyển tiếp. Thông thường, các quy định thay đổi căn bản về kiểm tra chuyên ngành cần 3-6 tháng để các bên thích nghi. Nghị định 46 có hiệu lực ngay khi ký, khiến doanh nghiệp rơi vào tình trạng "việt vị".

Hạ tầng kỹ thuật chưa đồng bộ. Khi quy định mới yêu cầu mẫu biểu mới và quy trình lấy mẫu khắt khe hơn, hệ thống phần mềm của hải quan và các trung tâm kiểm nghiệm lại chưa kịp cập nhật, dẫn đến việc "có lệnh nhưng không có công cụ để làm".

Tâm lý lo ngại sai phạm, các cán bộ thực thi tại cửa khẩu, do chưa nhận được văn bản hướng dẫn chi tiết từ Bộ ngành chủ quản, đã chọn giải pháp "an toàn là dừng lại" để tránh làm sai quy định mới.

Chính phủ chỉ tạm dừng Nghị định 46 đến ngày 15.4.2026. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp chỉ có hơn hai tháng để chuẩn bị cho một cuộc "đổi đời" chính sách lần thứ hai. Các hiệp hội ngành hàng đều cho biết vẫn như đang đi trên băng mỏng. Các bộ ngành cần ngồi lại với doanh nghiệp ngay bây giờ để thiết kế các Thông tư hướng dẫn. Nếu đến ngày 15.4 mà mọi thứ vẫn mơ hồ như vừa rồi, kịch bản ách tắc chắc chắn sẽ tái diễn, và lần này thiệt hại có thể còn nặng nề hơn vì doanh nghiệp đã kiệt quệ nguồn lực.

Để việc triển khai lại Nghị định 46 vào tháng 4 tới diễn ra suôn sẻ, các chuyên gia đề xuất số hóa hoàn toàn quy trình, đảm bảo 100% thủ tục được thực hiện trên cổng thông tin một cửa quốc gia trước khi Nghị định có hiệu lực lại.

Hệ thống hóa danh mục hàng hóa, phải có danh mục mã HS rõ ràng cho các loại hàng hóa thuộc diện kiểm tra theo Nghị định 46 để hải quan và doanh nghiệp dễ dàng đối chiếu. Thay vì siết chặt tiền kiểm tại cửa khẩu gây ùn tắc, cần tăng cường hậu kiểm tại kho của doanh nghiệp đối với những đơn vị có lịch sử chấp hành tốt.

Tuyết Nhung