Tái cấu trúc mạng lưới, hình thành các đại học dẫn dắt

Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân phát biểu tại Hội nghị tập huấn nâng cao năng lực quản trị dành cho công chức, viên chức các đơn vị thuộc và trực thuộc.

Trong 2 ngày (30-31/7), tại Đà Nẵng, Bộ GD&ĐT tổ chức Hội nghị tập huấn nâng cao năng lực quản trị dành cho công chức, viên chức các đơn vị thuộc và trực thuộc Bộ, trọng tâm là đội ngũ đứng đầu các cơ sở giáo dục đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp.

Chương trình tập huấn diễn ra trong bối cảnh hệ thống giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp đang bước vào giai đoạn sắp xếp, tinh gọn theo Kế hoạch số 06-KH/TW của Ban Chấp hành Trung ương.

Theo kế hoạch, trước ngày 1/4/2027 sẽ hoàn thành việc sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học công lập theo hướng chuyển các cơ sở giáo dục đại học đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ GD&ĐT hoặc địa phương quản lý; sáp nhập, hợp nhất các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn (trừ lĩnh vực đặc thù) và giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập.

Tạo sức mạnh từ tập trung nguồn lực

Theo Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân, hệ thống giáo dục đại học và nghề nghiệp hiện vẫn còn tình trạng phân tán, chồng lấn về sứ mệnh. Với khoảng 243 cơ sở giáo dục đại học và hơn 300 trường cao đẳng, mạng lưới đã đáp ứng nhu cầu đào tạo của xã hội, song chưa tạo được nhiều cơ sở đủ mạnh để dẫn dắt về nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Điểm hạn chế lớn hiện nay là nguồn lực còn bị chia sẻ trong nhiều đầu mối, khiến không ít cơ sở gặp khó khăn trong đầu tư chiều sâu, phát triển đội ngũ chuyên gia, xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Sinh viên điều khiển Robot tại Trung tâm Đào tạo, nghiên cứu và phát triển ứng dụng Robot công nghiệp và AI của Trường ĐH Bách khoa - ĐH Đà Nẵng.

Từ thực tế đó, yêu cầu đặt ra là phải tổ chức lại mạng lưới theo hướng hiệu quả hơn. Mục tiêu đến năm 2027 giảm khoảng 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập. Tuy nhiên, Thứ trưởng lưu ý, quá trình này không thể thực hiện theo hướng sáp nhập cơ học. Việc sắp xếp chỉ có ý nghĩa khi tạo ra năng lực phát triển mới, dựa trên chiến lược rõ ràng, đội ngũ đủ mạnh, cơ sở vật chất phù hợp và năng lực quản trị hiệu quả.

Cùng với việc sắp xếp mạng lưới giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp cũng được định hướng đổi mới mô hình quản lý. Theo đó, phần lớn các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trừ những trường có tính chất đặc thù, sẽ được chuyển về địa phương quản lý.

Thứ trưởng Lê Quân cho rằng, đây là hướng đi giúp giải quyết đồng thời bài toán về nguồn lực đầu tư và sự gắn kết giữa đào tạo với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Khi địa phương tham gia sâu hơn vào quản lý, các trường nghề có điều kiện xây dựng chương trình đào tạo sát với nhu cầu nhân lực, nhất là những lĩnh vực đang cần lao động kỹ thuật chất lượng cao.

Từ góc nhìn này, giáo dục nghề nghiệp không chỉ là nơi cung cấp nhân lực đầu vào cho thị trường lao động, mà cần trở thành một thành tố trong chiến lược phát triển kinh tế địa phương. Việc đầu tư cho trường nghề cũng cần được nhìn nhận tương xứng với đầu tư cho hạ tầng, bởi nguồn nhân lực là yếu tố quyết định hiệu quả khai thác các nguồn lực phát triển khác.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi mô hình quản lý cũng đòi hỏi các địa phương và cơ sở đào tạo phải thay đổi cách tiếp cận. Việc chuyển giao không chỉ là thay đổi cơ quan chủ quản, mà phải đi kèm với đầu tư, đổi mới quản trị và nâng cao chất lượng đào tạo.

Nền tảng của đại học tinh hoa

Một định hướng quan trọng khác được Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh là xây dựng các đại học tinh hoa (Elite University) và trung tâm xuất sắc (Center of Excellence - CoE) để tạo những điểm sáng dẫn dắt toàn hệ thống.

Theo ông, đại học tinh hoa không chỉ được đánh giá qua điểm đầu vào cao hay quy mô tuyển sinh, mà phải là đại học nghiên cứu thực sự, có khả năng tạo ra tri thức mới, dẫn dắt các lĩnh vực khoa học - công nghệ và đóng góp cho sự phát triển của xã hội.

Ở những cơ sở này, nguồn lực phát triển không thể chỉ dựa vào học phí. Nền tảng tài chính cần đến từ hoạt động nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, cung cấp dịch vụ và các hoạt động đổi mới sáng tạo.

Quang cảnh hội nghị.

Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh, đổi mới sáng tạo cần được hiểu là “sáng tạo cộng với thương mại hóa”. Một công trình nghiên cứu chỉ thực sự tạo ra giá trị khi có khả năng chuyển thành sản phẩm, giải pháp hoặc mô hình phục vụ thực tiễn.

Đây cũng là lý do việc phát triển doanh nghiệp khoa học công nghệ trong trường đại học (spin-off) trở thành yêu cầu quan trọng. Tuy nhiên, hiện nay nhiều cơ sở đào tạo vẫn gặp khó khăn trong việc đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường do những vướng mắc về cơ chế góp vốn bằng tài sản trí tuệ, định giá sản phẩm khoa học và tổ chức hoạt động thương mại hóa.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, Thứ trưởng cho rằng các đại học hàng đầu như Đại học Thanh Hoa, Đại học Chiết Giang (Trung Quốc) đã thành công nhờ xây dựng hệ sinh thái gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu và doanh nghiệp. Ở đó, sinh viên được học thông qua dự án, tham gia giải quyết các bài toán thực tế và phát triển năng lực sáng tạo ngay trong quá trình đào tạo.

Cùng với phát triển mô hình đại học mới là yêu cầu đổi mới quản trị. Theo Thứ trưởng, tự chủ đại học phải được hiểu là quyền quyết định thực chất về tài sản, tổ chức và con người, đồng thời đi cùng trách nhiệm giải trình.

Một trong những thay đổi cần thiết là chuyển từ cách quản lý dựa trên báo cáo thành tích sang quản trị bằng mục tiêu và các chỉ số hiệu quả (KPI). Việc đánh giá người đứng đầu, đội ngũ quản lý cần dựa trên kết quả thực hiện những nhiệm vụ cụ thể, thay vì chỉ xem xét những bản báo cáo dài với nhiều thành tích chung chung.

Các nhóm chỉ số quan trọng cần tập trung vào chất lượng đầu vào, đầu ra, năng lực nghiên cứu, khả năng thu hút nhân tài, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh và tạo ra sản phẩm khoa học công nghệ.

Theo Thứ trưởng, KPI không nên là một hệ thống chỉ tiêu dàn trải, mà cần tập trung vào một số mục tiêu then chốt để tạo ra thay đổi thực chất.

Trong bối cảnh AI đang làm thay đổi nhanh chóng thị trường lao động, yêu cầu đối với giáo dục đại học cũng thay đổi căn bản. Thứ trưởng Lê Quân cho rằng, AI không chỉ tác động đến các ngành kỹ thuật mà còn ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn như tâm lý, truyền thông, khảo cổ.

Việc tỷ lệ lớn thí sinh lựa chọn các ngành STEM là tín hiệu tích cực, song đi cùng với đó là yêu cầu bảo đảm chất lượng đào tạo. Người học sau khi tốt nghiệp cần có năng lực thích ứng với công nghệ mới, kỹ năng nghề nghiệp, ngoại ngữ và khả năng học tập suốt đời.

Với định hướng này, tái cấu trúc cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp không chỉ nhằm sắp xếp lại mạng lưới, mà hướng tới xây dựng một hệ thống đào tạo có chất lượng, nơi mỗi cơ sở phát huy đúng vai trò, mỗi tấm bằng gắn với năng lực thực tế và nguồn nhân lực được chuẩn bị tốt hơn cho giai đoạn phát triển mới.

Hà Nguyên - Hoàng Vinh