Sửa Luật Đất đai: Phân cấp mạnh cần đi cùng cơ chế kiểm soát

Chiều 19/8, Tổ 9 (gồm Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ và các tỉnh Hà Tĩnh, Lai Châu) thảo luận về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024; Luật Nhà ở năm 2023 và Luật Kinh doanh bất động sản.

Rút gọn quy định nhưng không bỏ trống nguyên tắc kiểm soát

ĐBQH Vũ Danh Hiệp (TP. Cần Thơ) nhất trí với quan điểm, mục tiêu sửa đổi Luật Đất đai nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về quản lý, sử dụng đất đai, qua đó phát huy nguồn lực này cho phát triển kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội, quốc phòng, an ninh.

Theo đại biểu, dự thảo Luật đã được rút gọn đáng kể, từ 260 điều của Luật Đất đai năm 2024 xuống còn 106 điều, chuyển từ quy định chi tiết trình tự, thủ tục sang xác lập các nguyên tắc, khung chính sách; đồng thời tăng phân cấp cho chính quyền địa phương hai cấp.

“Đây là những nội dung phù hợp với chủ trương của Đảng, với yêu cầu cắt giảm thủ tục hành chính và khơi thông nguồn lực đất đai phục vụ mục tiêu tăng trưởng”.

ĐBQH Vũ Danh Hiệp (TP. Cần Thơ) phát biểu

Tuy nhiên, theo thống kê của đại biểu, dự thảo có khoảng 25 lượt viện dẫn “Chính phủ quy định” hoặc “theo quy định của Chính phủ” và khoảng 13 lượt giao HĐND, UBND cấp tỉnh quyết định.

Trong khi đó, nhiều nội dung tác động trực tiếp đến thu ngân sách nhà nước, chi phí bồi thường và quyền tài sản của người dân như phương pháp định giá đất, tỷ lệ tính tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, tỷ lệ bồi thường... chưa xác lập đầy đủ nguyên tắc, thẩm quyền và biên độ ngay trong dự thảo Luật.

Theo ĐBQH Vũ Danh Hiệp, rút gọn quy định là cần thiết nhưng không đồng nghĩa bỏ trống nguyên tắc kiểm soát. Yêu cầu kiểm soát cần đặc biệt được chú trọng tại các khâu định lượng giá trị như xác định giá đất, nghĩa vụ tài chính, miễn giảm, hoán đổi quỹ đất hay thanh toán bằng quỹ đất.

“Do đó, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung vào dự thảo Luật các nguyên tắc “có thể định lượng hóa” và các thiết chế hậu kiểm dựa trên dữ liệu, theo hướng giảm tiền kiểm - tăng hậu kiểm nhưng không phát sinh thêm thủ tục hành chính cho người dân, doanh nghiệp”, đại biểu Vũ Danh Hiệp nói.

Thẩm quyền về đất đai cần được xác định rõ trong Luật

Quan điểm phân cấp phải gắn với trách nhiệm cũng được ĐBQH Vũ Danh Hiệp nhấn mạnh khi góp ý Điều 18 về thẩm quyền quản lý nhà nước về đất đai.

Hiện dự thảo Luật đưa ra hai phương án. Phương án 1 luật hóa quy định tại Nghị định 49/2026/NĐ-CP, giao UBND cấp tỉnh toàn bộ thẩm quyền về thu hồi đất, bồi thường, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất và quyết định việc phân cấp, ủy quyền tiếp.

Phương án 2 phân định cụ thể thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã theo nhóm đối tượng sử dụng đất. Cấp tỉnh vẫn được phân cấp, ủy quyền cho cấp xã căn cứ năng lực thực tế, nhưng cấp xã không được ủy quyền tiếp.

ĐBQH Vũ Danh Hiệp đề nghị lựa chọn phương án 2. Theo đại biểu, thẩm quyền quyết định giao đất, thu hồi đất tác động trực tiếp đến quyền tài sản của người dân và nguồn thu ngân sách nhà nước, do đó cần được xác định ngay trong Luật để bảo đảm ổn định, minh bạch và giúp người dân biết rõ cơ quan chịu trách nhiệm.

Việc phân định rõ thẩm quyền cũng giúp gắn trách nhiệm với vai trò và lợi ích. Nếu thẩm quyền có thể được chuyển giao linh hoạt bằng quyết định hành chính, khi xảy ra sai phạm sẽ khó xác định trách nhiệm cũng như xử lý hậu quả pháp lý của các quyết định đã ban hành.

Theo đại biểu, phương án 2 vẫn bảo đảm tính linh hoạt khi cho phép cấp tỉnh phân cấp, ủy quyền cho cấp xã căn cứ năng lực thực tế. Cách thiết kế này cũng phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và thực tế năng lực giữa các xã, phường sau sắp xếp chưa đồng đều.

Đại biểu đồng thời đề nghị bổ sung quy định theo hướng khi quyết định phân cấp, ủy quyền phải xác định rõ phạm vi, thời hạn, điều kiện bảo đảm thực hiện về nhân lực và dữ liệu, được công bố công khai.

Bí thư Thành ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH TP. Cần Thơ Đỗ Thanh Bình điều hành phiên thảo luận tại Tổ 9

Bảo đảm chỗ ở khi thu hồi đất ở

Góp ý Điều 39 về trình tự, điều kiện thu hồi đất, ĐBQH Vũ Danh Hiệp cho biết dự thảo hiện liệt kê 6 nhóm công việc nhưng chưa xác định trình tự bắt buộc và điều kiện thực hiện. Tờ trình của Chính phủ cũng định hướng không quy định cứng việc thu hồi đất chỉ được tiến hành sau khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hoàn thành bố trí tái định cư.

Đại biểu đồng tình với mục tiêu đẩy nhanh tiến độ dự án, song cho rằng cần có các ràng buộc để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người có đất bị thu hồi, nhất là đất ở.

“Thực tiễn cho thấy khi thu hồi đất ở trước khi bố trí được chỗ ở, chi phí xã hội và chi phí ngân sách phát sinh sau đó - hỗ trợ thuê nhà kéo dài, khiếu kiện, dừng thi công - thường lớn hơn nhiều so với lợi ích thu được về tiến độ”, đại biểu nói.

Do đó, ĐBQH Vũ Danh Hiệp đề nghị chỉ thu hồi đất ở sau khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được phê duyệt và người dân đã được bố trí chỗ ở tái định cư, chỗ ở tạm hoặc được chi trả kinh phí hỗ trợ thuê nhà.

Trường hợp thực sự cấp bách vì lợi ích quốc gia, UBND cấp tỉnh có thể quyết định thu hồi nhưng phải cam kết bằng văn bản về thời hạn hoàn thành bố trí tái định cư và gửi HĐND cùng cấp giám sát.

Tách bạch căn cứ định giá đất theo từng mục tiêu chính sách

Đại biểu Vũ Danh Hiệp cũng đề nghị tách bạch căn cứ định giá đất phục vụ nghĩa vụ tài chính với căn cứ xác định tiền bồi thường.

Dự thảo Luật hiện sử dụng chung bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất cho nhiều mục đích, gồm xác định các khoản thu ngân sách, giá trị quyền sử dụng đất khi cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất (khoản 1 Điều 76).

Theo đại biểu, định giá đất để thực hiện nghĩa vụ tài chính và định giá phục vụ bồi thường có mục tiêu khác nhau. Giá đất tính tiền thuê cần ở mức hợp lý để giảm áp lực chi phí đầu vào cho sản xuất, kinh doanh; trong khi giá đất tính bồi thường cần bảo đảm người dân có điều kiện tái lập nơi ở và ổn định cuộc sống.

Do đó, đại biểu Vũ Danh Hiệp đề nghị thiết kế lại phạm vi áp dụng tại Điều 76, bảo đảm căn cứ xác định giá phù hợp với từng mục tiêu chính sách.