Song trùng bế tắc đàm phán và eo biển Hormuz

Cả hai bên đều đang cố gắng chứng minh rằng họ có thể thực thi lệnh phong tỏa eo biển Hormuz hiệu quả hơn bên kia. Điều này đã trở thành một hình thức ngoại giao bằng vũ lực được hiện thực hóa tại tuyến đường thủy địa chính trị quan trọng nhất thế giới.

Tàu MV Touska mang cờ Iran bị lực lượng tuần tra biển Arab của Mỹ bắt giữ với cáo buộc vi phạm lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran. Ảnh: Hải quân Mỹ/Getty Images.

Bằng cách bắn và bắt giữ các tàu thương mại muốn đi qua eo biển, Iran đang cố gắng gửi một thông điệp rằng họ có thể duy trì sự kiểm soát chặt chẽ đối với eo biển Hormuz. Ở phía ngược lại, thông qua việc phong tỏa các cảng của Iran, Mỹ đang cố gắng thực hiện một biện pháp trực tiếp hơn. Bằng các lệnh trừng phạt và hành động hải quân, họ đang tìm cách làm sụp đổ nền kinh tế Iran khi Tehran hết chỗ chứa dầu mà nước này sản xuất và không thể xuất khẩu do lệnh phong tỏa. Đây là một cuộc thử sức mà cả hai bên đều tin rằng mình có lợi thế về thời gian.

Tình trạng bế tắc ở eo biển Hormuz đã làm dấy lên nghi ngờ về việc liệu các cuộc đàm phán hòa bình đang bị đình trệ có được nối lại hay không.

Ông Mohammad Bagher Ghalibaf, Chủ tịch Quốc hội Iran và là người dẫn đầu đoàn đàm phán, cho biết vào tối 22/4 rằng việc mở lại eo biển Hormuz sẽ là “bất khả thi” chừng nào Mỹ và Israel còn vi phạm “trắng trợn” thỏa thuận ngừng bắn, bao gồm cả việc Mỹ phong tỏa hải quân, “bắt giữ nền kinh tế thế giới làm con tin” và “chủ nghĩa hiếu chiến của chủ nghĩa phục quốc Do Thái”.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trước đó cho biết lực lượng hải quân của họ đã chặn 2 tàu đang cố gắng vượt qua eo biển và đưa chúng vào bờ. Hãng thông tấn bán chính thức Tasnim của Iran đưa tin IRGC đã cáo buộc 2 tàu gồm tàu MSC Francesca mang cờ Panama và tàu Epaminondas mang cờ Liberia “cố gắng rời khỏi eo biển Hormuz một cách bí mật”.

Các vụ bắt giữ này đánh dấu lần đầu tiên Iran kiểm soát tàu thuyền kể từ khi cuộc chiến bắt đầu vào ngày 28/2, diễn ra sau khi Mỹ nổ súng và bắt giữ 1 tàu chở hàng của Iran và lên tàu một tàu chở dầu của Iran ở Ấn Độ Dương.

Bộ trưởng Tư pháp Iran Gholamhossein Mohseni-Eje’i nói: “Kẻ thù không thể đặt ra thời hạn cho chúng ta”. Bộ trưởng Tài chính Mỹ, Scott Bessent, cho biết chỉ trong vài ngày nữa, “kho chứa dầu ở đảo Kharg sẽ đầy và các giếng dầu dễ bị tổn thương của Iran sẽ phải dừng khai thác. Việc hạn chế thương mại hàng hải của Iran nhắm trực tiếp vào các nguồn thu chính của nước này”.

Mark Dubowitz - Giám đốc điều hành của Tổ chức Bảo vệ Dân chủ (FDD), một tổ chức chống Iran, cho biết chiến lược hiện nay là ngừng bắn trên một mặt trận và tăng cường áp lực trên mặt trận khác, bao gồm việc Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ tăng cường áp lực bằng cách bắt giữ tàu.

Sự kết hợp giữa phong tỏa, thực thi lệnh trừng phạt và mối đe dọa ngầm về các cuộc tấn công mới diễn ra song song với các cuộc đàm phán. Iran khẳng định họ hiểu và có thể làm thất bại chiến lược này của Mỹ, một phần bằng cách từ chối nối lại đàm phán cho đến khi lệnh phong tỏa của Mỹ được dỡ bỏ. Iran cho biết họ đã nhận được các đề xuất mới từ Washington vào cuối tuần trước, nhưng cho rằng vẫn còn một khoảng cách lớn giữa hai bên. Iran chưa công khai chấp nhận lời mời và phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống J.D. Vance dẫn đầu chưa rời Washington để đến Islamabad.

Công ty theo dõi hàng hóa Vortexa đã báo cáo rằng ít nhất 34 tàu chở dầu liên quan đến Iran đã lách luật phong tỏa của Mỹ kể từ khi bắt đầu, với 19 tàu rời Vịnh và 15 tàu đi vào từ Biển Arab. 6 tàu chở dầu xuất khẩu đã chở khoảng 10,7 triệu thùng dầu thô của Iran, tạo ra doanh thu ước tính 910 triệu đô la (670 triệu bảng Anh) với giá chiết khấu so với dầu Brent.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố việc mở lại eo biển Hormuz sẽ “bất khả thi” chừng nào Mỹ và Israel còn vi phạm “trắng trợn” thỏa thuận ngừng bắn. Ảnh: Majid Asgaripour/Thông tấn xã Tây Á qua Reuters.

Iran không cần phải tìm kiếm đâu xa để thấy rằng lệnh phong tỏa eo biển của chính họ đang có hiệu quả. Giá dầu, bị thao túng xuống bởi các thông điệp trên mạng xã hội của ông Trump, vẫn là chỉ số quan trọng đối với Iran và đang ở mức trên 100 USD một thùng.

Nhưng, cũng có những dấu hiệu khác, như việc hủy 20.000 chuyến bay của hãng Lufthansa do giá nhiên liệu bay tăng cao; tình trạng đặt phòng khách sạn trống chỗ trong mùa hè này; mức dự trữ dầu mỏ tại cảng Fujairah của UAE; giá đồng và các kim loại quý; chi phí mà các ngân khố châu Âu phải gánh chịu để giảm thiểu lạm phát năng lượng và thậm chí cả số lượng ghế Thượng viện mà đảng Dân chủ đang nhắm đến trong tháng 11.

Chỉ huy lực lượng không quân thuộc IRGC Majid Mousavi nói: “Các nước láng giềng phía Nam của Iran nên biết rằng nếu địa lý và cơ sở vật chất của họ được sử dụng để phục vụ kẻ thù tấn công quốc gia Iran, họ phải nói lời tạm biệt với sản xuất dầu mỏ ở Trung Đông”.

Iran cũng đang ám chỉ rằng họ còn những quân bài khác để chơi. Hãng thông tấn Tasnim đã viết về khả năng gián đoạn đường truyền cáp internet. Bài báo lưu ý rằng cơ sở hạ tầng thông tin liên lạc của các nước Vùng Vịnh tập trung ở eo biển Hormuz và cho rằng bất kỳ sự gián đoạn nào đối với những cơ sở này sẽ dẫn đến thảm họa cho nền kinh tế kỹ thuật số của khu vực.

Nhưng, việc leo thang chiến tranh theo cách này có thể gây căng thẳng bên trong Iran, bản thân nước này cũng đã kiệt sức vì chiến tranh. Ông Trump tuyên bố đã phát hiện những dấu hiệu của một giới lãnh đạo Iran bị chia rẽ sâu sắc. Mức độ chia rẽ đang gây tranh cãi gay gắt, nhưng điều không thể phủ nhận là áp lực đối với người dân Iran bình thường. Việc tiếp tục cắt internet - một biện pháp an ninh tự áp đặt - đang đẩy hàng nghìn doanh nhân trẻ tuổi vào tình trạng thất nghiệp mỗi ngày.

Cũng có những lời kêu gọi sử dụng thỏa thuận ngừng bắn như một cơ hội để có một cuộc thảo luận rộng rãi hơn trong nội bộ Iran về cách đất nước ứng phó, thay vì để cuộc thảo luận đó cho giới tinh hoa an ninh.

Trương Hùng (Tổng hợp)