Số báo cuối cùng

TS. Nguyễn Thị Hậu

1. Trên màn hình máy tính những con chữ vẫn lặng lẽ nằm đó như bao lần trước. Thế nhưng tôi biết từ nay sẽ không còn những cuộc điện thoại để trao đổi đề tài, không còn những tin nhắn nhắc deadline, không còn cảm giác thấp thỏm chờ số báo mới phát hành để tìm tên mình trong những trang giấy còn thơm mùi mực.

Làm cộng tác viên mảng văn hóa cho một tờ báo về kinh tế từ nhiều năm nay, với tôi là một mối duyên đặc biệt nhưng không khác biệt! Các anh chị ở tòa soạn luôn gợi ý cho tôi những đề tài không chỉ kể một câu chuyện hay phản ánh một sự kiện, mà còn cố gắng làm chiếc cầu nối giữa văn hóa và kinh tế. Từ những hiện tượng xã hội, câu chuyện văn hóa hàng ngày đến những công trình nghiên cứu mới thường chỉ nằm trên các tạp chí chuyên ngành, qua trang báo về kinh tế đã trở thành những gì gần gũi hơn với người đọc, nhất là với tầng lớp doanh nhân mới ngày càng khao khát tri thức, ngày càng mong muốn chuyển tải những giá trị văn hóa dân tộc vào các công trình, sản phẩm của mình.

Tôi vẫn nhớ những lần được gặp gỡ bạn đọc và tòa soạn. Các câu hỏi, các vấn đề được đặt ra cho thấy sự trăn trở về hiện tại và tương lai của đất nước đều có trong suy nghĩ của mọi tầng lớp: Từ những nhà nghiên cứu đến doanh nhân, từ người nhà báo nổi tiếng đến độc giả bình thường... Tất cả đều đồng ý với nhau rằng, văn hóa luôn là nền tảng của mọi sự phát triển! Phát triển kinh tế nếu không dựa trên nền tảng văn hóa quốc gia và văn hóa thế giới thì không trở thành một nền kinh tế nhân văn thực sự vì con người!

2. Một bài viết văn hóa trên một tờ báo chuyên về kinh tế thoạt nhìn có vẻ là “ngoại biên”, nhưng thực ra lại có ý nghĩa rất lớn. Bởi kinh tế và văn hóa chưa bao giờ là hai lĩnh vực tách rời nhau. Mọi hoạt động kinh tế cuối cùng đều hướng tới con người, mà con người lại được hình thành bởi nền tảng văn hóa. Vì vậy, những bài viết của các chuyên gia văn hóa trên báo kinh tế đem lại nhiều điều hữu ích.

Các con số về tăng trưởng, đầu tư, xuất nhập khẩu hay hạ tầng chỉ phản ánh phần nổi của một xã hội. Văn hóa cho thấy phần gốc rễ: Cách con người sống, ứng xử, sáng tạo và gìn giữ bản sắc. Một bài viết về bảo tàng, di sản, nghệ thuật công cộng hay đời sống đô thị có thể giúp độc giả hiểu rằng phát triển không chỉ là xây thêm cao ốc mà còn là làm giàu đời sống tinh thần. Như vậy, nó giúp người đọc nhìn thấy chiều sâu của sự phát triển.

Ngày nay, nhiều thành phố thành công không chỉ nhờ vốn đầu tư hay công nghiệp mà còn nhờ tài sản văn hóa. Di sản, bảo tàng, lễ hội, kiến trúc, ký ức đô thị, thương hiệu địa phương đều có thể trở thành nguồn lực cho du lịch, công nghiệp sáng tạo và sức hấp dẫn đầu tư. Một bài viết về văn hóa trên báo kinh tế giúp người đọc nhận ra những giá trị ấy dưới góc nhìn phát triển. Văn hóa đã góp phần mở rộng khái niệm về nguồn lực kinh tế.

Kinh tế có thể tăng trưởng nhanh trong vài năm nhưng văn hóa là thứ quyết định sức sống của một cộng đồng trong nhiều thế hệ. Khi một tờ báo kinh tế dành không gian cho văn hóa, điều đó cũng là lời nhắc rằng tăng trưởng không thể đánh đổi bằng việc làm mất ký ức, bản sắc hay chất lượng sống. Văn hóa góp phần tạo ra và duy trì tư duy phát triển bền vững - quan điểm và mục tiêu hiện nay của nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam.

3. Một tờ báo kinh tế trước hết là người phản ánh, phân tích và thúc đẩy các chính sách phát triển. Nhưng trong xã hội hiện đại, vai trò ấy không dừng lại ở việc đưa tin về thị trường hay doanh nghiệp. Báo chí kinh tế còn là nơi kết nối giữa giới quản lý, nhà đầu tư, doanh nghiệp và cộng đồng. Thông qua các bài viết, diễn đàn, phản biện chính sách, tờ báo có thể góp phần tạo nên môi trường phát triển minh bạch và hiệu quả hơn.

Đối với văn hóa, vai trò của báo kinh tế có lẽ còn đặc biệt hơn. Bởi những tờ báo này có khả năng chứng minh rằng văn hóa không phải là lĩnh vực “tiêu tiền” mà là một dạng vốn xã hội đặc biệt và gần như vô tận! Một di sản được bảo tồn tốt có thể tạo ra doanh thu du lịch; một không gian sáng tạo có thể thu hút nhân tài; một thương hiệu đô thị giàu bản sắc có thể hấp dẫn nhà đầu tư. Khi báo chí kinh tế kể những câu chuyện ấy, văn hóa được nhìn nhận như một động lực phát triển chứ không chỉ là lĩnh vực cần bảo vệ.

Ở những đô thị lớn như TP.HCM, vai trò này càng quan trọng. Thành phố đang hướng tới các ngành kinh tế tri thức, công nghiệp sáng tạo và dịch vụ chất lượng cao. Muốn vậy, không thể chỉ xây dựng hạ tầng vật chất mà còn phải nuôi dưỡng môi trường văn hóa. Một tờ báo kinh tế có tầm nhìn sẽ góp phần định hình nhận thức xã hội rằng năng lực cạnh tranh của thành phố không chỉ nằm ở vốn, đất đai hay công nghệ, mà còn nằm ở ký ức đô thị, di sản, sự sáng tạo và chất lượng đời sống tinh thần.

Có thể nói, khi một tờ báo kinh tế đăng tải những bài viết văn hóa chất lượng, đó không phải là sự "lấn sân" sang lĩnh vực khác. Ngược lại, đó là biểu hiện của một cách nhìn toàn diện về phát triển. Bởi đích đến của kinh tế không phải là những con số, mà là một xã hội giàu có cả về vật chất lẫn tinh thần. Và trong hành trình ấy, báo chí chính là cây cầu nối giữa tăng trưởng và văn hóa, giữa hiện tại và tương lai.

Một tờ báo có thể khép lại hành trình của mình, nhưng những giá trị mà nó để lại sẽ còn tiếp tục sống trong lòng bạn đọc, trong ký ức của những người cầm bút và trong những hạt giống tri thức đã được gieo đi qua năm tháng. Với riêng tôi, điều đáng nhớ nhất không phải là đã viết được bao nhiêu bài, mà là đã có cơ hội cùng tờ báo góp phần đưa những giá trị văn hóa đi vào cuộc sống.

TS. Nguyễn Thị Hậu