Siết chặt quản lý chất thải vì môi trường sống bền vững

Rác thải sinh hoạt tại Khu xử lý rác thải sinh hoạt Đông Nam thuộc phường Đông Quang được phủ bạt để hạn chế phát tán mùi hôi thối ra môi trường.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường về công tác bảo vệ môi trường, năm 2025, tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) phát sinh của toàn tỉnh là hơn 920.178 tấn, trung bình mỗi ngày có khoảng 2.521 tấn rác thải đổ ra môi trường. Trước sức ép từ nguồn rác thải, hệ thống thu gom và vận chuyển đã vận hành hết công suất. Với sự tham gia của 33 công ty, 24 HTX và 91 tổ dịch vụ, khối lượng rác thải được thu gom và xử lý đạt 861.984 tấn (trung bình 2.361 tấn/ngày) tương đương 93,68% tổng lượng phát sinh.

Điểm sáng trong việc thu gom, vận chuyển, xử lý CTRSH trên địa bàn tỉnh là sự đa dạng hóa mô hình hoạt động. Từ các công ty cổ phần, công ty TNHH đến các tổ tự quản tại địa phương, tất cả đều vận hành theo cơ chế xã hội hóa. Phương tiện vận chuyển cũng được nâng cấp mạnh mẽ, kết hợp giữa xe ép rác chuyên dụng hiện đại và các phương tiện cơ giới phù hợp với địa hình đặc thù của từng khu dân cư. Tuy nhiên, đằng sau tỷ lệ thu gom cao là câu chuyện về công nghệ xử lý, nơi mà sự lỗi thời đang trở thành rào cản.

Dù xu hướng thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ sang kinh tế tuần hoàn, nhưng hiện tại Thanh Hóa khối lượng CTRSH được xử lý bằng biện pháp chôn lấp vẫn chiếm tỷ trọng lớn, với 49,58% tổng khối lượng xử lý (tương đương 427.364 tấn/năm). Toàn tỉnh hiện có 15 bãi chôn lấp rác thải, với tổng công suất thiết kế 877,5 tấn/ngày. Hoạt động xử lý rác chủ yếu là đổ đống, đầm nén, phun hóa chất diệt côn trùng, khử mùi nên chưa xử lý triệt để. Thực trạng ấy đã dẫn đến tình trạng quá tải nghiêm trọng tại một số bãi rác tại các địa phương trong tỉnh. Đáng kể như bãi rác Đông Nam, phường Đông Quang; bãi rác Núi Voi, phường Bỉm Sơn hay bãi rác Xuân Phú, xã Sao Vàng. Việc không đảm bảo quy trình chôn lấp hợp vệ sinh không chỉ gây mùi hôi thối, mà còn tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ nước rác ra nguồn nước ngầm, ảnh hưởng đến môi trường sống, gây bức xúc trong Nhân dân các khu vực xung quanh.

Ở một hướng đi khác, công nghệ đốt được kỳ vọng là giải pháp hữu hiệu xử lý CTRSH triệt để hơn, giảm thiểu khối lượng rác phải chôn lấp. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động thực tế của các lò đốt rác trên địa bàn tỉnh vẫn chưa được như mong đợi. Toàn tỉnh hiện có 25 lò đốt rác thải sinh hoạt, nhưng chỉ 13 lò đốt đang hoạt động, đa phần là lò công suất nhỏ từ 10 - 15 tấn/ngày, thiếu hệ thống xử lý khí thải đạt chuẩn. Đây là một nghịch lý, bởi các lò đốt mới giải quyết được bài toán rác thải dưới đất, nhưng lại có nguy cơ đẩy ô nhiễm lên bầu không khí.

Dù vậy, những điểm sáng bắt đầu xuất hiện khi có những doanh nghiệp tiên phong đầu tư các lò đốt công suất lớn (40 - 120 tấn/ngày) tại Yên Định, Như Thanh, Nông Cống... Đây được xem là “hạt nhân” cho chiến lược chuyển đổi công nghệ xử lý rác thải của tỉnh trong giai đoạn tới. Năm 2025, đánh dấu bước tiến mới của tỉnh trong việc hiện thực hóa mô hình phân loại rác tại nguồn. Kết quả cho thấy, khối lượng CTRSH thuộc nhóm chất thải có khả năng tái chế, tái sử dụng được phân loại, thu gom, xử lý trên địa bàn tỉnh hơn 95.781 tấn. Đặc biệt, lượng CTRSH thuộc nhóm chất thải có khả năng làm thức ăn chăn nuôi, mùn hoặc phân hữu cơ được phân loại, thu gom, xử lý gần 108.718 tấn. Con số trên không chỉ có ý nghĩa về môi trường, mà còn đem lại giá trị kinh tế trực tiếp cho người dân, giảm áp lực đáng kể lên hệ thống xử lý rác thải tập trung. Đây chính là “chìa khóa” để rác thải trên địa bàn tỉnh thoát khỏi sự lệ thuộc vào các bãi chôn lấp truyền thống.

Trái với sự phức tạp trong công tác thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt, công tác quản lý chất thải nguy hại (CTNH) và chất thải y tế (CTYT) nguy hại tại Thanh Hóa đang đi vào nền nếp với những quy chuẩn khắt khe. Với lượng phát sinh khoảng 52.098 tấn CTNH công nghiệp mỗi năm, sự hiện diện của các đơn vị chuyên nghiệp như Công ty CP Môi trường Nghi Sơn hay Xi măng Nghi Sơn đã giúp tỷ lệ thu gom, xử lý CTNH đạt 85%. Mặt khác, công tác xử lý CTYT nguy hại phát sinh trên địa bàn cũng đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Toàn tỉnh có 73 đơn vị trực thuộc Sở Y tế, bao gồm 7 trung tâm tuyến tỉnh, 2 chi cục, 38 bệnh viện đa khoa, 26 trung tâm y tế. Cùng với đó là 547 trạm y tế xã, phường và 20 bệnh viện tư nhân, 1.755 phòng khám đa khoa, chuyên khoa, cơ sở dịch vụ y tế và 4.446 cơ sở kinh doanh dược. Qua thống kê, năm 2025, khối lượng CTYT nguy hại phát sinh hơn 539 tấn. Với 9 cụm xử lý CTYT nguy hại tập trung theo công nghệ vi sóng, khử khuẩn kết hợp với nghiền cắt hiện đại, Thanh Hóa đã giải quyết tốt “bài toán” rác thải từ các bệnh viện và trung tâm y tế. Đáng chú ý, tỷ lệ xử lý CTYT nguy hại đạt con số tuyệt đối 100%. Dù vậy, việc thu gom, vận chuyển CTYT nguy hại tại các trạm y tế, các phòng khám tư nhân, các cơ sở y tế miền núi, biên giới vẫn gặp nhiều khó khăn và đặt ra những thách thức.

Năm 2025, các địa phương trong tỉnh đã làm tốt việc thu gom rác thải, nhưng hành trình xử lý vẫn còn nhiều gập ghềnh. Để hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, tỉnh Thanh Hóa đang đứng trước yêu cầu cấp bách thay đổi cấu trúc xử lý rác thải. Việc giảm dần tỷ lệ chôn lấp, thay thế bằng các lò đốt, xử lý CTRSH phát điện công nghệ cao là con đường tất yếu. Rác thải cũng được coi là tài nguyên, bởi vậy việc quản lý rác thải trên địa bàn tỉnh không chỉ là trách nhiệm của các công ty môi trường, mà là sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ chế, chính sách và mời gọi các nhà đầu tư vào lĩnh vực điện rác hoặc tái chế công nghệ cao. Hành trình bảo vệ môi trường không có điểm dừng, với những số liệu thực tế của năm 2025, tỉnh ta đang nắm giữ những dữ liệu quý giá để thiết kế một tương lai xanh hơn, nơi rác thải thực sự được xử lý triệt để và quay vòng phục vụ đời sống.

Bài và ảnh: Hòa Bình