Sách ở đâu trong đời sống người Việt?

Có quá ít người đọc sách

“Trong những dịp công tác, tôi thường để ý ở các khu vực công cộng như phòng chờ sân bay, trên xe buýt, tàu điện hay trong công viên, người dân tại nhiều quốc gia phát triển có thói quen đọc sách. Người đọc sách khoa học, người đọc văn học, tiểu thuyết. Hình ảnh ấy hiếm gặp ở nước ta...”, Giám đốc Công ty TNHH Đường Sách TP.HCM Lê Hoàng chia sẻ.

Theo ông Lê Hoàng, sự khác biệt ấy phần nào phản ánh thực trạng văn hóa đọc ở Việt Nam hiện nay. Năm 2024, mức chi trung bình cho sách của người Việt chỉ khoảng 45.000 đồng/người, tương đương giá một bát phở hoặc hai cốc cà phê. Số sách đọc bình quân mỗi năm cũng còn thấp so với nhiều quốc gia trong khu vực Đông Nam Á, châu Á và các nước phát triển.

Từng tham dự nhiều hội sách, hội thảo về xuất bản và thư viện tại gần 50 quốc gia, TS Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch HĐQT Công ty Sách Thái Hà, nhận thấy điểm chung ở những quốc gia có nền tri thức phát triển là việc đọc đã trở thành một phần trong đời sống hằng ngày. “Một dân tộc hùng cường không chỉ được tạo nên bởi những công trình hiện đại hay công nghệ tiên tiến. Sức mạnh bền vững nằm ở con người, mà con người trưởng thành từ tri thức, từ văn hóa đọc và năng lực học tập suốt đời”, ông chia sẻ.

Theo TS Nguyễn Mạnh Hùng, điều đáng lo nhất hiện nay không nằm ở việc bán được ít sách, mà ở chỗ có quá ít người đọc. Bởi vậy, nhiều đơn vị xuất bản đã không dừng lại ở việc làm sách, phát hành sách mà còn kiên trì gây dựng cộng đồng bạn đọc, phát triển các mô hình tủ sách gia đình, tủ sách trường học, tủ sách doanh nghiệp; tổ chức giao lưu tác giả, câu lạc bộ đọc sách và nhiều hoạt động khuyến đọc... Với những người làm sách, bán được sách là kết quả trước mắt, còn giúp cộng đồng hình thành thói quen đọc mới là giá trị lâu dài.

Từ góc nhìn của một đơn vị xuất bản dành cho thiếu nhi, Phó Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng Vũ Thị Quỳnh Liên cho rằng, điều quan trọng là đưa đến bạn đọc đúng những cuốn sách họ cần và yêu thích. Vào mỗi dịp cuối tuần, dù diện tích không quá lớn, Nhà sách Kim Đồng vẫn thu hút đông đảo trẻ em và các gia đình đến đọc sách. Hình ảnh các em nhỏ chăm chú lật từng trang truyện, cha mẹ cũng ngồi đọc cùng con, cho thấy khi có không gian thân thiện, nguồn sách phong phú và hoạt động phù hợp, sách vẫn có sức hấp dẫn riêng đối với bạn đọc.

Nhiều năm qua, đơn vị cũng triển khai hàng nghìn tủ sách dành cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn, đồng hành với các chương trình đưa sách đến miền núi, biên giới và hải đảo. Những chuyến xe sách đã góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, đồng thời nuôi dưỡng tình yêu đọc ở những nơi sách vẫn chưa dễ dàng đến được với trẻ em.

Nhân rộng các mô hình không gian, hình thành thói quen, kỹ năng đọc

Cần lấy người đọc làm trung tâm

Thói quen đọc sách phần nào phản ánh đời sống tinh thần và trình độ phát triển của một xã hội. Khi tri thức ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng của mỗi quốc gia, phát triển văn hóa đọc có ý nghĩa trực tiếp đối với việc nâng cao hiểu biết, xây dựng xã hội học tập và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Tinh thần này được thể hiện rõ trong Quyết định số 1111/QĐ-TTg ngày 19.6.2026 của Thủ tướng Chính phủ, ban hành Kế hoạch tổ chức “Ngày Văn hóa Việt Nam” giai đoạn 2026-2030. Trong nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm về xây dựng môi trường văn hóa cơ sở và đời sống văn hóa cộng đồng, Quyết định đặt ra yêu cầu phát triển mạnh mẽ văn hóa đọc theo hướng lấy người đọc làm trung tâm; nhân rộng các mô hình không gian đọc, thư viện mở, không gian học tập sáng tạo gắn với cộng đồng; thúc đẩy phong trào toàn dân đọc sách nhằm hình thành thói quen và kỹ năng đọc bền vững.

Để mục tiêu này đi vào đời sống, theo các chuyên gia, bên cạnh nỗ lực của các nhà xuất bản, doanh nghiệp và cộng đồng, cần có những chính sách dài hạn nhằm tạo dựng môi trường đọc thuận lợi, bình đẳng. TS Nguyễn Mạnh Hùng mong muốn mỗi xã, phường đều có thư viện; mỗi cơ quan, doanh nghiệp, bệnh viện có một tủ sách; mỗi khu dân cư có một không gian đọc để người dân tiếp cận tri thức ngay tại nơi sinh sống. Theo ông, nếu các đô thị có thể dành hàng nghìn mét vuông cho các tiện ích thương mại thì cũng nên bố trí một phần không gian cho sách. Thư viện cần được nhìn nhận là một thiết chế văn hóa thiết yếu, tương tự trường học hay nhà văn hóa cộng đồng.

Yêu cầu ấy càng trở nên cần thiết khi khoảng cách tiếp cận và hưởng thụ văn hóa đọc giữa các vùng miền vẫn còn khá lớn. Trong khi các đô thị ngày càng có nhiều nhà sách, đường sách và thư viện hiện đại, tại nhiều vùng nông thôn, miền núi, biên giới, hải đảo, việc tìm được một cuốn sách phù hợp không hề dễ dàng. Không ít trường học chưa có thư viện đạt chuẩn, nhiều địa phương còn thiếu không gian đọc phục vụ cộng đồng.

Bởi vậy, phát triển thư viện mở, thư viện cộng đồng, tủ sách cơ sở và các mô hình đọc linh hoạt được xem là giải pháp quan trọng để đưa sách đến gần người dân, đồng thời thúc đẩy phong trào toàn dân đọc sách. Mỗi thư viện được xây dựng, mỗi góc đọc được mở ra sẽ góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và từng bước thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền.

Cùng với việc mở rộng các không gian đọc trực tiếp, chuyển đổi số đang tạo thêm những phương thức tiếp cận sách thuận tiện hơn. Sách điện tử, thư viện số, nền tảng đọc trực tuyến và các ứng dụng công nghệ có thể đưa tri thức đến với nhiều nhóm bạn đọc, nhất là người dân tại những khu vực còn bị hạn chế bởi điều kiện địa lý.

Với định hướng lấy người đọc làm trung tâm, Quyết định số 1111/ QĐ-TTg ngày 19.6.2026 của Thủ tướng Chính phủ tạo thêm động lực cho ngành xuất bản, hệ thống thư viện và các hoạt động khuyến đọc, đồng thời mở ra hướng phát triển lâu dài cho văn hóa đọc. Khi sách được đưa đến gần hơn với người dân qua các không gian đọc tại nhà, học đường, cơ quan và khu dân cư, thói quen đọc sẽ có điều kiện hình thành, góp phần bồi đắp tư duy, năng lực sáng tạo và tinh thần học tập suốt đời.

Sách chỉ thực sự có chỗ đứng trong đời sống khi việc đọc trở thành một sinh hoạt quen thuộc hằng ngày. Khi ấy, câu hỏi “Sách ở đâu trong đời sống người Việt?” sẽ được trả lời bằng chính sự hiện diện thường xuyên của sách trong mỗi gia đình và cộng đồng.

TRUNG NGHĨA