Sách lá buông - báu vật của người Khmer (Bài 2)

Nhìn chăm chú vào tủ sách cổ đặt ở tầng thượng ngôi chùa Khmer có nét kiến trúc đẹp nhất nhì ĐBSCL, Hòa thượng Lý Hùng – Ủy viên hội đồng trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, trụ trì chùa Pitu Khôsa Răngsây (ở phường Ninh Kiều – TP. Cần Thơ) - người có công lưu giữ kinh sách cổ - không khỏi tự hào giới thiệu từng sách kinh có mặt trong tủ sách cổ quý giá.

Chùa Pitu Khôsa Răngsây hiện sưu tầm trên 4.000 quyển sách, trong đó có 30 quyển hàng trăm năm tuổi viết bằng tiếng Pali, tiếng Khmer cổ trên lá và lá buông

Hòa thượng cho biết, tính đến nay, ông đã sưu tầm trên 4.000 quyển sách, trong đó có 30 quyển hàng trăm năm tuổi viết bằng tiếng Pali, tiếng Khmer cổ trên lá và lá buông: “Sư có nhiều bộ sách lá thông qua các cụ, cha. Ngày xưa các cụ gìn giữ rất là tốt, có cụ sống gần 100 năm tuổi và vì niềm đam mê các cụ tặng lại cho bản thân sư gìn giữ cũng được nhiều bộ. Tính đến nay những kinh sách lá buông được lưu giữ tại chùa có trên trăm năm tuổi, có nhiều bộ kinh nói về truyền thống của đồng bào dân tộc. Riêng chùa Pitu Khôsa Răngsây cũng vân tập được nhiều bộ để lưu giữ, sau này cho các vị tăng sinh trẻ nghiên cứu, tham khảo, học tập. Mặc dù là một trong những ngôi chùa mới nhưng kinh sách thì sư cũng lưu giữ được khá dài”.

Những quyển sách cổ từ lá và lá buông tại chùa Pitu Khôsa Răngsây chỉ bị cháy xém phần bìa gỗ phía ngoài và hoàn toàn không cháy đến phần lá phía trong dù có hỏa hoạn

Theo lời kể của Hòa thượng Lý Hùng, một lần, nơi đặt tủ sách cổ trong chùa Pitu Khôsa Răngsây xảy ra hỏa hoạn, nhiều vật dụng bị cháy rụi, điều kỳ lạ là những quyển sách cổ từ lá và lá buông chỉ bị cháy xém phần bìa gỗ phía ngoài và hoàn toàn không cháy đến phần lá phía trong. Điều đó khiến các sư trong chùa đều kinh ngạc, xem là diệu kỳ, là biểu tượng tâm linh và sự bình an giữa hỏa hoạn.

Đồng hành giữ gìn sách cổ với chùa Pitu Khôsa Răngsây, còn có chùa Mahatup (chùa Dơi), ở phường Phú Lợi – TP. Cần Thơ (tỉnh Sóc Trăng cũ). Tuy không nhiều, nhưng kinh lá buông ở chùa vẫn được các sư sãi nỗ lực cất giữ nguyên vẹn từng trang. Đại đức Thạch Sa Quanh, chùa Mahatup cho biết, đây là loại kinh cổ mà các sư nói riêng, người Khmer Nam Bộ nói chung xem như báu vật.

Sách lá buông được các sư sãi chùa Mahatup, phường Phú Lợi – TP. Cần Thơ nỗ lực cất giữ nguyên vẹn từng trang

“Kinh lá buông rất có giá trị đối với đồng bào Khmer, thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần giữ gìn và bảo tồn nền văn hóa, văn học. Tại chùa Mahatup cũng có lưu giữ kinh lá buông và hiện nay đang được sư sãi trong chùa cất giữ rất cẩn thận. Dù số lượng không nhiều, nhưng các sư trong chùa luôn cố gắng gìn giữ làm sao được tốt nhất, trọn vẹn nhất để con cháu sau này được nhìn thấy chữ viết trên kinh lá buông này”, Đại đức Thạch Sa Quanh chia sẻ.

Đại đức Thạch Sa Quanh, chùa Mahatup cho biết, đây là loại kinh cổ mà các sư nói riêng, người Khmer Nam Bộ nói chung xem như báu vật

Tọa lạc tại phường Nguyệt Hóa – tỉnh Vĩnh Long, Chùa Samrong Ek không chỉ là điểm tựa tâm linh mà còn là một trung tâm di sản văn hóa đặc biệt của đồng bào Khmer Nam Bộ. Nơi đây đang lưu giữ một khối lượng đồ sộ các thư tịch cổ - Satra lá buông.

Theo Thượng tọa Kim Huân - Phó trụ trì Chùa Samrong Ek, những bộ Satra này không chỉ ghi chép giáo lý Phật giáo mà còn chứa đựng kho tàng truyện tiền thân, luật tục, truyện dân gian và những bài học đạo đức, phản ánh chiều sâu trí tuệ của cả một cộng đồng.

“Đó là những lợi ích mà trước đây chúng ta chưa từng có. Mỗi năm, khi Satra được thỉnh ra tụng đọc, chúng ta lại được lắng nghe những lời dạy về bản chất của chánh pháp: ai tạo tội, ai tạo phước, mỗi việc làm và từng hành vi đều dẫn đến những hệ quả tương ứng. Nhờ nghe pháp, con người khởi tâm biết sợ tội lỗi và siêng năng làm điều thiện. Khi được thấm nhuần giáo pháp thường xuyên, chúng ta sẽ không dám làm điều ác. Không còn điều ác, xã hội tự nhiên an vui. Xã hội an vui thì đất nước cũng được an vui, thái bình”, Thượng tọa Kim Huân cho biết thêm.

Các chùa Phật giáo Nam tông Khmer quyết tâm lưu truyền vì sách lá buông góp phần hình thành không gian đọc mang tính cộng đồng.

Bỏ qua công đoạn làm ra bộ sách lá buông công phu, thì đồng bào dân tộc Khmer nói chung, các chùa Phật giáo Nam tông Khmer nói riêng quyết tâm lưu truyền vì sách lá buông góp phần hình thành không gian đọc mang tính cộng đồng.

Thống kê của Sở Nội vụ An Giang cho thấy, tỉnh còn khoảng 170 bộ kinh lá buông với trên 900 quyển, nằm rải rác tại một số ngôi chùa Khmer lớn thuộc 2 địa bàn Tri Tôn và Tịnh Biên. Những bộ kinh này có tuổi đời khoảng trên dưới 120 năm, hầu hết viết bằng chữ Pali và chữ Khmer cổ. Đặc biệt, năm 2006, chùa Xvay Ton (Tri Tôn) được Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục “Ngôi chùa lưu giữ nhiều bộ kinh lá nhất Việt Nam”.

Hòa thượng Chau Ty – trụ trì chùa Soài So (ở Núi Tô, xã Tri Tôn, tỉnh An Giang) khẳng định, các văn bản Satra cổ chứa đựng nhiều giá trị cao quý, thiêng liêng liên quan đến dân tộc Khmer, Phật giáo Nam Tông Khmer và tiến trình văn hóa Khmer.

Các địa phương trong vùng đã tổ chức nhiều Hội thảo, phê duyệt đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhưng vẫn còn lắm gian nan

“Mong muốn của sư là nhắn nhủ đến tất cả vị sư đang theo học các khóa về kinh lá buông hoặc đã bế giảng rồi trong mỗi dịp lễ, đám của đồng bào dân tộc Khmer hãy cùng hòa thượng truyền dạy sự yêu thích và bảo tồn nét đẹp văn hóa khắc và viết chữ trên lá buông cho cộng đồng. Những bộ kinh khắc trên lá buông hồi xưa rất nhiều, nhưng do chiến tranh đã thất thoát rất nhiều. Sau đó, nguồn lá buông ở Việt Nam hiếm đi nên cũng chững lại việc khắc chữ một thời gian. Khoảng đầu năm 2013, có sự chung tay của Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch cùng Ban trị sự Giáo hội quan tâm lại cách bảo tồn kinh sách lá buông này”, Hòa thượng Chau Ty nói.

Mong muốn của Hòa thượng Chau Ty về việc bảo tồn Sách lá buông cũng là niềm mong mỏi chung của cộng đồng dân tộc Khmer. Bởi hầu hết kinh lá buông được gìn giữ, bảo quản tại các chùa với phương thức đơn giản như dùng vải quấn hoặc bỏ tủ kính. Trải qua thời gian, những bộ sách lá buông đang phải đối mặt với nguy cơ hư hỏng do tác động của môi trường. Đặc biệt, kỹ thuật viết chữ trên lá buông đang dần bị mai một.

Trước thực trạng đó, các địa phương trong vùng đã tổ chức nhiều Hội thảo, phê duyệt đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhưng vẫn còn lắm gian nan. Điều này chúng tôi sẽ đề cập trong bài cuối của loạt bài “Diệu kỳ kho tàng văn hóa Khmer cổ “Sách lá buông - Satra”, mời quý độc giả đón theo dõi.

Hồng Phương – Ngọc Tươi – Thạch Hồng - Hữu Hiền/VOV-ĐBSCL