Rộn ràng hội gốm, vui mùa Katê

Mùa thu này, niềm vui của đồng bào Chăm tỉnh Khánh Hòa như được nhân lên gấp bội. Từ ngày 9 đến 11-10, cùng với không khí thiêng liêng, rộn rã của Lễ hội Katê truyền thống bao trùm khắp các xóm làng, Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I chính thức mở hội. Sự kiện văn hóa đặc biệt này không chỉ là ngày hội tôn vinh những đôi bàn tay tài hoa đang gìn giữ di sản nhân loại, mà còn cho thấy những bước đi rất cụ thể, đầy trách nhiệm của tỉnh trong việc hiện thực hóa Đề án 2332, đưa làng nghề ngàn năm khởi sắc cùng nhịp sống quê hương.

Các palei Chăm rộn ràng đón ngày hội Katê

Những ngày đầu tháng 10, về vùng đồng bào Chăm phía nam tỉnh, ai cũng cảm nhận được bầu không khí rạo rực, tươi mới khác hẳn ngày thường. Dọc các tuyến đường liên thôn, liên xã từ Hữu Đức, Phước Đồng sang Bàu Trúc, Mỹ Nghiệp, lên đến các triền đồi Trầu nơi có tháp cổ Po Klong Garai, Po Rome… cờ hoa rực rỡ, đường làng ngõ xóm sạch đẹp. Đồng bào Chăm nơi đây đang chuẩn bị bước vào Lễ hội Katê - ngày Tết cổ truyền lớn nhất, linh thiêng nhất trong năm.

Nhưng năm nay, người dân có thêm niềm tự hào đặc biệt: Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I được tổ chức kết hợp trong không gian ngày hội Katê. Vào ngày Katê, tại đền thờ Pô Klong Can ở làng Bàu Trúc (xã Ninh Phước), các bậc chức sắc, bô lão và Ban Phong tục sẽ thành kính làm lễ mở cửa đền, cầu cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, cho ngọn lửa làng nghề đời đời đỏ ấm. Từ trung tâm làng gốm đến các quảng trường, sân khấu rực rỡ sắc màu đón các đại biểu, người dân các địa phương lân cận và cả những nghệ nhân gốm Chăm Bình Đức (xã Bắc Bình, tỉnh Lâm Đồng) về chung vui sum vầy. Đó là bức tranh sinh động của tinh thần đoàn kết, gắn bó keo sơn giữa các dân tộc Kinh, Chăm, Raglai trên mảnh đất quê hương Khánh Hòa.

Làng gốm Bàu Trúc không ngừng đổi mới, đa dạng mẫu mã, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của khách hàng. Ảnh: LÂM ANH

Về miền tháp cổ vào những ngày này, bước vào bất kỳ con ngõ nhỏ nào của làng Bàu Trúc, du khách cũng bắt gặp hình ảnh những người mẹ, người chị Chăm miệt mài bên những mẻ gốm mới. Nghề gốm ở Bàu Trúc là câu chuyện kỳ diệu của bàn tay và sự nhẫn nại. Người thợ không dùng bàn xoay, mà đi giật lùi vòng quanh khối đất sét lấy từ triền sông Quao, dùng đôi bàn tay trần chuốt từng đường cong, dùng vỏ sò, mảnh tre cạo gọt hoa văn sóng nước, mắt ngà, hoa văn vặn thừng mộc mạc. Gốm làm xong không nung trong lò kín mà nung lộ thiên giữa trời bằng củi, rơm khô và trấu. Ngọn lửa rơm bập bùng trong đêm hội Katê, mùi khói rơm ngai ngái hòa cùng hương thơm của mật mía, gừng cay từ mâm bánh cúng thần linh tạo nên một phong vị rất riêng. Nghệ thuật làm gốm đã gắn bó máu thịt với đời sống tâm linh tự bao đời. Chiếc nồi đất nấu cơm thơm dẻo, chiếc lu sành trữ nước mát lành, chiếc bình gốm trang trọng trên tay người phụ nữ dâng nước thiêng tắm tượng vua Po Klong Garai trong ngày hội Katê… Tất cả minh chứng cho một chân lý bình dị: Gốm sống cùng người làng, nuôi dưỡng tâm hồn và bản sắc bao thế hệ con em quê hương.

Khơi thông sinh kế du lịch và nhịp cầu công nghệ

Điểm mới rất đáng mừng tại Lễ hội gốm Bàu Trúc lần này là sự chủ động đưa di sản vào đời sống kinh tế - du lịch hiện đại. Địa phương đã khéo léo lồng ghép không gian trải nghiệm "Một ngày làm nghệ nhân gốm Chăm" dành cho du khách và học sinh; tổ chức hội thi vẽ tranh "Em yêu gốm Bàu Trúc", thi viết chữ Chăm đẹp, cùng các gian hàng trưng bày sản phẩm OCOP và ẩm thực Chăm đặc sắc.

Đặc biệt, việc ra mắt website làng nghề và ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR) giới thiệu du lịch Bàu Trúc (với sự đồng hành của VNPT Khánh Hòa) cho thấy tư duy đổi mới của địa phương. Du khách ở bất cứ đâu cũng có thể chiêm ngưỡng quy trình nung gốm đỏ lửa giữa trời, tìm hiểu câu chuyện của từng nghệ nhân và đặt lịch tham quan, trải nghiệm. Khi Bàu Trúc được kết nối chặt chẽ trong tuyến du lịch di sản: Tháp Po Klong Garai - Làng gốm Bàu Trúc - Làng dệt Mỹ Nghiệp, du khách sẽ lưu lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn, mang lại nguồn thu trực tiếp cho các hộ làm nghề và dịch vụ địa phương. Đây chính là con đường bền vững nhất để bảo tồn di sản: Lấy văn hóa nuôi dưỡng kinh tế, và lấy kinh tế để gìn giữ, phát huy văn hóa.

Biến quyết sách thành hành động: Trách nhiệm với di sản sau ghi danh

Ngày 29-11-2022, khi UNESCO ghi danh Nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, đó vừa là niềm vinh dự, vừa là trách nhiệm không hề nhỏ đối với tỉnh. Danh sách "cần bảo vệ khẩn cấp" đồng nghĩa với việc chúng ta phải thẳng thắn đối diện với những khó khăn có thật: Đội ngũ nghệ nhân cao tuổi thưa dần, người trẻ chịu áp lực tìm kiếm việc làm, nguồn đất sét nguyên liệu đối mặt với sức ép đô thị hóa và sự cạnh tranh quyết liệt của đồ nhựa, kim loại công nghiệp.

Không để di sản chỉ nằm trên những trang đề án, thời gian qua, Tỉnh ủy, HĐND và UBND tỉnh đã ban hành những quyết sách kịp thời, trọng tâm là Quyết định số 2332 của UBND tỉnh về việc phê duyệt Đề án quản lý bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật làm gốm của người Chăm trong giai đoạn 2025 - 2028 và những năm tiếp theo và Kế hoạch 9379 của UBND tỉnh triển khai Chương trình hành động quốc gia. Tỉnh đã xác định rõ: Bảo tồn di sản khẩn cấp không phải là việc làm hành chính đơn thuần, mà mục tiêu cao nhất là củng cố sức sống của nghề, giữ chân được người thợ và bảo đảm người dân sống được, làm giàu được từ nghề truyền thống của tổ tiên.

Hội thảo khoa học do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức vào dịp này chính là diễn đàn thực chất để các nhà quản lý, nhà nghiên cứu cùng chính quyền địa phương và các nghệ nhân Bàu Trúc cùng bàn thảo những giải pháp căn cơ: Quy hoạch và bảo vệ mỏ đất sét sông Quao; cơ chế hỗ trợ thù lao cho nghệ nhân truyền dạy; chính sách vốn cho các hợp tác xã làng nghề;  lộ trình chuẩn bị chứng cứ thực tế để phấn đấu đưa gốm Chăm sang Danh sách Di sản đại diện của nhân loại vào kỳ họp UNESCO năm 2028.

Tiếng trống Ginăng đã bắt đầu giục giã, tiếng kèn Saranai đã ngân vang báo hiệu một mùa Katê an lành, sung túc. Giữa bạt ngàn màu xanh của ruộng đồng quê hương, ngọn lửa nung gốm Bàu Trúc vẫn âm vang câu chuyện ngàn đời về sức sáng tạo bền bỉ của người Chăm.

Về miền tháp cổ hôm nay, ngắm nhìn chiếc bình gốm mộc mạc mang biểu tượng của lễ hội, chứng kiến ánh mắt tự hào của lớp nghệ nhân cao niên và nụ cười háo hức của những trẻ em Chăm đang tập chuốt đất nặn hình, chúng ta có quyền tin tưởng rằng, với sự quan tâm sát sao của tỉnh, sự chung sức của chính quyền cơ sở và trên hết là tình yêu nghề cháy bỏng của người dân Bàu Trúc, di sản gốm Chăm không chỉ vượt qua giai đoạn bảo vệ khẩn cấp, mà sẽ tỏa sáng, vươn tới tầm vóc di sản đại diện của nhân loại, góp phần làm rạng rỡ thêm vườn hoa văn hóa đa dạng, giàu bản sắc của quê hương Khánh Hòa.

PGS.TS PHAN QUỐC ANH
(Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Dân tộc - Tôn giáo, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh)