Rời vùng sạt lở, sinh kế có theo người dân đến nơi ở mới?

Dấu tích thiên tai tại xã Mỹ Lý, tỉnh Nghệ An. Mất nhà ở thường kéo theo mất đất sản xuất và sinh kế của người dân vùng cao. Ảnh: Cổng thông tin phòng, chống thiên tai

Nhà mới không tự sinh ra việc làm

Sau thảm họa lũ quét, sạt lở đất tháng 9/2024, Làng Nủ mới được dựng trên đồi Sim, thuộc xã Phúc Khánh, tỉnh Lào Cai, cách làng cũ khoảng 2km. 40 căn nhà sàn 2 tầng cùng trường học, nhà văn hóa, điện, nước, đường giao thông hoàn thành sau khoảng 3 tháng. 33 hộ dân có nơi ở mới bảo đảm an toàn.

Trong làng, lớp học thêu thu hút khoảng 50 người, hơn một nửa là phụ nữ Làng Nủ. Đi đủ 26 ngày công, mỗi người có thể nhận khoảng 5 triệu đồng/tháng. Các hộ dân cũng có vườn tăng gia. Những việc ấy là phần nối quan trọng giữa cứu trợ và cuộc sống tự chủ.

Cuộc sống mới ở làng Nủ cho thấy tái thiết có thể rất nhanh khi huy động nhiều nguồn lực xã hội cùng tham gia. Tuy nhiên, đất đá sau lũ đã phủ kín một phần không gian canh tác cũ. Người có nghề phù hợp có thể làm dịch vụ, thêu may hoặc xây dựng; người quen trồng trọt, chăn nuôi lại cần đất, nước, đường sản xuất và thời gian gây dựng lại.

Nhà ở có mốc khởi công, hoàn thành, bàn giao rõ ràng, nhưng sinh kế không thể hình thành trong một vài ngày. Bài học tại khu tái định cư Hợp Lâm, xã Lâm Giang, tỉnh Yên Bái trước đây vẫn có giá trị cảnh báo. Năm 2009, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh làm chủ đầu tư và triển khai xây dựng khu tái định cư Hợp Lâm để bố trí cho 49 hộ dân bị mất nhà cửa do thiên tai, bão lũ hoặc nằm trong vùng nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất trên địa bàn.

Tuy nhiên chỉ sau một thời gian ngắn, hầu hết các hộ dân đã quay về nơi ở cũ, do tại nơi ở mới đường đi lại khó khăn, thiếu nguồn nước và tất cả ruộng vườn, nương rẫy sản xuất đang ở nơi cũ.

Khu tái định cư Liên Phương, xã Văn Lang, tỉnh Thái Nguyên được xây dựng để di chuyển các hộ dân khỏi khu vực có nguy cơ lũ quét, sạt lở. Sau hạ tầng và nhà ở, bài toán tiếp theo là đất sản xuất và việc làm. Ảnh: Sở Dân tộc và Tôn giáo Thái Nguyên

Di dời nhanh, quy hoạch sinh kế phải đi trước

Quỹ đất đang là điểm nghẽn lớn nhất. Theo Báo cáo 812/BC-BDTTG của Bộ Dân tộc và Tôn giáo được công bố năm 2026, giai đoạn 2021 - 2025, Chương trình mục tiêu quốc gia 1719 đặt mục tiêu hỗ trợ đất sản xuất cho hơn 47.200 hộ, nhưng đến cuối năm 2025 mới hỗ trợ được 13.387 hộ. Với những địa phương không còn quỹ đất, giải pháp khả thi nhất luôn là chuyển sang hỗ trợ chuyển đổi nghề.

Chuyển đổi nghề không thể chỉ là cấp tiền, hoặc mở lớp tập huấn. Nghề mới phải xuất phát từ nhu cầu tuyển dụng hoặc lợi thế nơi đến, không phải danh mục có sẵn.

Áp lực di dời trong giai đoạn tới vẫn rất lớn. Tại tỉnh Thanh Hóa, giai đoạn 2021 - 2025 mới có 574 hộ được đưa khỏi khu vực nguy hiểm, đạt gần 26% kế hoạch. Nhưng với 39 đợt thiên tai trong năm 2025 làm 15 người chết, 1 người mất tích, hơn 3.400 nhà hư hỏng, tỉnh Thanh Hóa phải đặt mục tiêu giai đoạn 2026 - 2030 sắp xếp, di dời 2.758 hộ tại 47 xã.

Còn tại tỉnh Đắk Lắk, địa phương này đã đặt ra cách tiếp cận rộng hơn. Giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh dự kiến ổn định khoảng 4.000 hộ; riêng vùng thiên tai có 22 dự án mới, sắp xếp 1.639 hộ tại 17 xã, phường. Người dân được hỗ trợ di chuyển, khai hoang, lương thực và đào tạo nghề.

Đưa chỉ tiêu thu nhập vào kế hoạch là một bước tiến. Bởi một khu tái định cư có thể đủ điện, nước, đường nhưng chưa thể gọi là ổn định nếu lao động phải đi xa tìm việc, hộ dân sống chủ yếu bằng trợ cấp hoặc quay về vùng cũ làm nương trong mùa mưa.

Chăn nuôi tiếp tục là nguồn thu nhập của người dân tại khu tái định cư Co Xe - Tà Ỉu, xã Pắc Ngà, tỉnh Sơn La. Ảnh: Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Pắc Ngà

Thước đo “lạc nghiệp” của người dân

Để sinh kế theo người dân đến nơi ở mới, việc khảo sát phải được thực hiện trước khi san nền. Mỗi hộ cần được xác định rõ nguồn thu cũ, diện tích canh tác bị mất, số lao động, kỹ năng và khả năng chuyển nghề. Từ đó mới quyết định nơi tái định cư cần quỹ đất sản xuất, vùng chăn nuôi, cơ sở chế biến hay kết nối với doanh nghiệp tuyển dụng.

Không phải khu tái định cư nào cũng cần chia đất nông nghiệp như nhau. Nơi gần thị trấn có thể phát triển dịch vụ, nghề may, xây dựng hoặc du lịch cộng đồng. Nơi xa thị trường cần ưu tiên chọn lựa cây trồng, vật nuôi phù hợp, đường vận chuyển và liên kết tiêu thụ. Nếu giao con giống mà thiếu thức ăn, trao cây giống mà không có nước, mô hình sinh kế sẽ dừng ngay sau khi hết hỗ trợ.

Cần theo dõi người dân sau bàn giao ít nhất 5 năm. Báo cáo không chỉ ghi số hộ di dời hay nhà hoàn thành, mà phải công khai tỷ lệ hộ có việc ổn định, thu nhập sau 1, 3 và 5 năm, khoảng cách đến nơi sản xuất, số hộ quay về chỗ cũ và nguyên nhân. Những chỉ số ấy mới cho biết người dân đã “lạc nghiệp” hay chỉ đổi địa chỉ.

Tái định cư sau sạt lở còn là quá trình phục hồi tinh thần. Với người mất thân nhân, tài sản và cộng đồng quen thuộc, công việc đều đặn vừa tạo thu nhập, vừa giúp họ tìm lại nhịp sống. Lớp thêu ở Làng Nủ vì thế có ý nghĩa lớn hơn khoản tiền công: Đó là nơi người dân cùng làm việc, chia sẻ và đi qua ám ảnh.

Rời vùng sạt lở là bước đầu tiên để bảo vệ con người. Nhưng giữ người dân ở lại nơi an toàn cần thêm đất đai, việc làm và thị trường. Một căn nhà mới có thể dựng trong vài tháng; một sinh kế bền vững phải được chuẩn bị từ trước và theo đuổi trong nhiều năm. Chỉ khi người dân không còn phải quay về vùng nguy hiểm để kiếm sống, hành trình tái định cư mới thật sự hoàn thành.