Rối loạn ăn uống làm gì để cải thiện?

Rối loạn ăn uống không chỉ ảnh hưởng đến cân nặng mà còn tác động nghiêm trọng đến sức khỏe tim mạch, tiêu hóa, nội tiết và đặc biệt là sức khỏe tâm thần. Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, tình trạng này có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây rối loạn ăn uống

Rối loạn ăn uống là tình trạng phức tạp, thường không do một nguyên nhân đơn lẻ mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Yếu tố tâm lý gây rối loạn ăn uống trong đó cảm giác thiếu kiểm soát trong cuộc sống. Trầm cảm, lo âu, căng thẳng kéo dài. Cảm giác cô đơn hoặc bị cô lập. Những yếu tố này có thể khiến người bệnh tìm đến việc kiểm soát ăn uống như một cách để "giải tỏa" hoặc kiểm soát cảm xúc.

Yếu tố cá nhân cũng có thể gây rối loạn ăn uống, nhiều người tính cách cầu toàn, dễ lo lắng hay áp lực về ngoại hình, mong muốn đạt được hình thể "lý tưởng" nên dẫn đến rối loạn ăn uống.

Yếu tố xã hội có thể áp lực từ mạng xã hội, hình ảnh cơ thể "chuẩn" cũng có thể gây rối loạn ăn uống. Ngoài ra, yếu tố gia đình, di truyền và môi trường sống cũng có thể góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Các dạng rối loạn ăn uống phổ biến

Hiện nay, ba dạng rối loạn ăn uống thường gặp nhất bao gồm: chán ăn tâm thần, chứng cuồng ăn tâm thần và rối loạn ăn uống vô độ. Mỗi dạng có đặc điểm riêng nhưng đều có điểm chung là sự rối loạn trong nhận thức và hành vi liên quan đến ăn uống.

Người mắc rối loạn ăn uống thường có hình ảnh cơ thể bị bóp méo, luôn cảm thấy mình quá béo dù thực tế rất gầy.

Chán ăn tâm thần

Chán ăn tâm thần là tình trạng người bệnh có nỗi sợ tăng cân mãnh liệt, dù cơ thể đã ở mức cân nặng thấp. Người mắc rối loạn này thường có hình ảnh cơ thể bị bóp méo, luôn cảm thấy mình "quá béo" dù thực tế rất gầy. Họ có xu hướng hạn chế ăn uống nghiêm ngặt hoặc cố tình nhịn đói. Ngoài ra, nhiều người còn áp dụng các biện pháp cực đoan để kiểm soát cân nặng như tập thể dục quá mức hoặc lạm dụng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu.

Một số hành vi đặc trưng bao gồm:

Tự cân mỗi ngày hoặc nhiều lần trong ngày
Đếm calo một cách ám ảnh
Tránh nhiều nhóm thực phẩm
Kiểm tra cơ thể thường xuyên trước gương
Chia nhỏ thức ăn một cách quá mức
Người bệnh thường có cân nặng thấp đáng kể so với chiều cao hoặc giai đoạn phát triển.

Chứng cuồng ăn tâm thần

Chứng cuồng ăn tâm thần có đặc điểm là những đợt ăn uống mất kiểm soát lặp đi lặp lại. Trong các cơn này, người bệnh có thể ăn một lượng lớn thức ăn trong thời gian ngắn, đến mức cảm thấy khó chịu. Sau đó, họ thường tìm cách "bù đắp" bằng các hành vi như gây nôn, tập thể dục quá mức hoặc lạm dụng thuốc nhuận tràng.

Tương tự như chán ăn tâm thần, người bệnh cũng có nỗi sợ tăng cân và hình ảnh cơ thể bị bóp méo. Tuy nhiên, cân nặng của họ thường nằm trong giới hạn bình thường.

Rối loạn ăn uống vô độ

Rối loạn ăn uống vô độ cũng bao gồm các cơn ăn mất kiểm soát, nhưng khác với chứng cuồng ăn, người bệnh không thực hiện các hành vi bù đắp sau đó. Điều này khiến họ dễ tăng cân và có nguy cơ thừa cân, béo phì. Theo thời gian, tình trạng này có thể dẫn đến các bệnh lý chuyển hóa như tiểu đường, rối loạn lipid máu và tăng huyết áp.

Hậu quả của rối loạn ăn uống

Rối loạn ăn uống không chỉ dừng lại ở việc thay đổi cân nặng mà còn gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng. Về thể chất, người bệnh có thể gặp tình trạng suy dinh dưỡng, rối loạn điện giải, suy giảm miễn dịch, rối loạn nội tiết hoặc các vấn đề tim mạch.

Về tâm lý, tình trạng này thường đi kèm với trầm cảm, lo âu, giảm chất lượng cuộc sống và khó khăn trong các mối quan hệ xã hội.

Làm thế nào để cải thiện rối loạn ăn uống?

Việc điều trị rối loạn ăn uống cần tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa tâm lý, dinh dưỡng và y học. Người bệnh nên được thăm khám bởi bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để đánh giá tình trạng và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp.

Liệu pháp tâm lý, đặc biệt là liệu pháp nhận thức - hành vi, được chứng minh có hiệu quả trong việc giúp người bệnh thay đổi suy nghĩ và hành vi liên quan đến ăn uống. Việc thiết lập một chế độ ăn uống cân bằng, đủ chất là yếu tố quan trọng trong quá trình phục hồi.

Người bệnh nên:

Ăn đủ bữa, không bỏ bữa
Tránh chế độ ăn kiêng cực đoan
Lắng nghe cảm giác đói và no của cơ thể

Một trong những mục tiêu quan trọng là giúp người bệnh xây dựng hình ảnh cơ thể tích cực và thực tế hơn. Việc hạn chế tiếp xúc với những nội dung tiêu cực về ngoại hình trên mạng xã hội cũng có thể giúp giảm áp lực tâm lý.

Tập thể dục mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, nhưng cần thực hiện ở mức độ phù hợp. Tránh tập luyện quá mức với mục đích giảm cân cực đoan.

Sự hỗ trợ từ gia đình và bạn bè đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình hồi phục. Gia đình cần tạo môi trường tâm lý tích cực, không gây áp lực về cân nặng hoặc ngoại hình, đồng thời khuyến khích người bệnh tìm kiếm sự giúp đỡ chuyên môn.

Tóm lại: Rối loạn ăn uống là vấn đề thường gặp, nếu nhận thấy bản thân hoặc người thân có những dấu hiệu như ám ảnh về cân nặng, ăn uống mất kiểm soát, nhịn ăn kéo dài hoặc có hành vi gây hại để kiểm soát cân nặng, cần sớm tìm đến sự hỗ trợ y tế. Rối loạn ăn uống hoàn toàn có thể cải thiện nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về vấn đề này không chỉ giúp giảm kỳ thị mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe thể chất và tinh thần cho người bệnh.

ThS.BS. Lê Văn Lam