Quản lý chất thải rắn: 'Chìa khóa' cho mục tiêu phát triển xanh

Nhiều khó khăn trong thu gom, xử lý rác thải

Theo số liệu tổng hợp đến năm 2025, mỗi ngày trên địa bàn tỉnh phát sinh gần 1.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH), tương đương hơn 330 nghìn tấn mỗi năm. Đây là một khối lượng rất lớn đối với hạ tầng xử lý và năng lực quản lý môi trường hiện nay. Mạng lưới thu gom đã được triển khai tại 100% xã, phường, đặc khu, cho thấy sự nỗ lực rất lớn của các cấp, ngành và chính quyền cơ sở.

Tuy nhiên, với quy mô phát sinh rác lớn và xu hướng tiếp tục gia tăng trong thời gian tới, mô hình quản lý và xử lý CTRSH hiện nay đã bộc lộ rõ những giới hạn, không còn phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững của tỉnh trong giai đoạn mới.

Công tác phân loại rác thải tại nguồn trên địa bàn tỉnh còn nhiều khó khăn - Ảnh: L.Chi

Trưởng phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Từ Đức cho biết, công tác quản lý chất thải rắn trên địa bàn tỉnh còn gặp nhiều khó khăn. Ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, công tác thu gom còn gặp hạn chế do địa hình phức tạp, khoảng cách vận chuyển xa, phương tiện thu gom chủ yếu là thủ công, chưa đáp ứng yêu cầu. Bên cạnh đó, công tác xử lý CTRSH hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào phương pháp chôn lấp, chiếm khoảng 92% tổng lượng rác được xử lý, trong khi xử lý bằng phương pháp đốt không thu hồi năng lượng mới chiếm khoảng 8%.

Trong điều kiện quỹ đất dành cho xử lý chất thải ngày càng hạn chế, nhiều bãi chôn lấp đã tiệm cận hoặc vượt công suất thiết kế, thời gian sử dụng còn lại không nhiều. Đặc biệt, toàn tỉnh hiện còn 7/16 bãi rác đang hoạt động quá tải, có 11 bãi chôn lấp đã đầy, ngừng hoạt động nhưng chưa được đóng cửa theo quy định, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến cảnh quan và sức khỏe cộng đồng.

Bên cạnh đó, tỉ lệ rác thải được phân loại tại nguồn hiện mới đạt khoảng 30%, chưa tương xứng với yêu cầu đặt ra theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường. Điều này đồng nghĩa với việc phần lớn lượng rác phát sinh vẫn là rác hỗn hợp, làm gia tăng khối lượng phải chôn lấp, giảm hiệu quả tái chế, tái sử dụng và tiếp tục tạo áp lực lớn lên các khu xử lý hiện hữu.

Đồng bộ hóa quy trình “phân loại-thu gom-xử lý”

Giám đốc Công ty CP Môi trường và Phát triển đô thị Quảng Bình Trương Công Định cho biết, để hiện thực hóa mục tiêu quản lý chất thải bền vững, công ty đã xây dựng lộ trình thực hiện bảo đảm phù hợp quy định pháp luật và điều kiện thực tế. Từ năm 2025-2026, công ty phối hợp chính quyền địa phương triển khai 2-3 mô hình thí điểm tại các phường trung tâm đông dân cư; ứng dụng công nghệ số để theo dõi khối lượng từng nhóm rác.

Giai đoạn 2026-2028, mở rộng mô hình theo hướng “cuốn chiếu”; nơi nào đạt tiêu chí thì triển khai trước; đề xuất chính sách giá theo khối lượng rác thải đã phân loại theo đúng tinh thần Luật BVMT 2020. Giai đoạn từ năm 2028 trở đi, công ty kết nối các cơ sở tái chế, đơn vị thu mua để hình thành chuỗi tái chế tuần hoàn; đầu tư nâng cấp công nghệ xử lý, giảm phụ thuộc chôn lấp; ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu số để tối ưu hóa thu gom, giảm 15-20% chi phí vận hành.

Chương trình đổi rác thải nhựa lấy quà tặng của Hội Liên hiệp Phụ nữ phường Đồng Thuận - Ảnh: PV

Quan điểm phát triển của tỉnh giai đoạn 2025-2030 được Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ I xác định theo hướng phát triển kinh tế-xã hội xanh, bền vững, toàn diện và hội nhập, với 4 trụ cột: Năng lượng, logistics, du lịch và nông nghiệp xanh. Trên cơ sở đó, công tác quản lý môi trường nói chung, quản lý CTRSH nói riêng không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước mắt mà còn là nhiệm vụ trọng tâm, lâu dài, cần được triển khai bằng các giải pháp đồng bộ.

Trong đó, tỉnh tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách và công tác quy hoạch về quản lý CTRSH. Việc rà soát, điều chỉnh quy hoạch chuyên ngành, các quy định về quản lý, định mức kinh tế - kỹ thuật và giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý rác cần được thực hiện đồng bộ, tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho tổ chức thực hiện.

Chuyển đổi công nghệ xử lý CTRSH tiên tiến, thân thiện với môi trường, ưu tiên tái chế, xử lý chất thải kết hợp thu hồi năng lượng thay cho chôn lấp. Tỉnh ủy, UBND tỉnh đã chỉ đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường khẩn trương tập trung triển khai các bước cần thiết nhằm thu hút đầu tư dự án xử lý CTRSH bằng công nghệ đốt rác phát điện, coi đây là hướng đi quan trọng để từng bước chuyển đổi phương thức xử lý theo hướng hiện đại, giảm dần sự phụ thuộc vào chôn lấp và đáp ứng yêu cầu BVMT bền vững trong giai đoạn tới.

Sắp xếp, tổ chức lại hoạt động thu gom, vận chuyển và xử lý CTRSH theo hướng liên vùng, liên xã, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhằm bảo đảm hoạt động dịch vụ công ích môi trường được duy trì ổn định, hiệu quả và bền vững. Triển khai phân loại CTRSH tại nguồn theo lộ trình khả thi, gắn với điều kiện hạ tầng và năng lực xử lý; kết hợp hài hòa giữa tuyên truyền, hướng dẫn, đầu tư trang thiết bị và cơ chế tài chính phù hợp để tạo sự đồng thuận và tham gia bền vững của người dân.

Bên cạnh đó, các ngành, địa phương tiếp tục đẩy mạnh xã hội hóa trong lĩnh vực môi trường, khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp vào hoạt động thu gom, xử lý CTRSH; đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong công tác tuyên truyền, giám sát cộng đồng, hướng tới hình thành nếp sống thân thiện với môi trường.

Lan Chi